Отақулов Нодиржон Бахромалиевичнинг
филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Француз, ўзбек ва рус тилларида субколлоквиал фразеологизмларнинг лексикографик, лингвокултурологик ва прагматик хусусиятлари”; 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.DSc/Fil655
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.01.11.
Расмий оппонентлар: Қулмаматов Дустмамат Сатторович, филология фанлари доктори, профессор; Сафарова Умида Алиасқаровна, филология фанлари доктори, профессор; Абдураҳмонова Нилуфар Зайнобиддин қизи, филология фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети. 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади француз, ўзбек ва рус тилларидаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг лисоний хусусиятларини аниқлаш, уларнинг тематик-семантик гуруҳлари ҳамда лингвокултурологик ва прагматик жиҳатларини таҳлил қилиш орқали умумийлик ва миллий ўзига хосликларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
коллоквиал фразеологизмларнинг адабий тил меъёрларига мос келувчи, нутқий мулоқотда фаол қўлланиладиган адабий сўзлашув қатламига мансублиги, субколлоквиал фразеологизмларнинг эса арго, жаргон, интержаргон каби услубий жиҳатдан пасайтирилган, содда, баъзан қўпол оғзаки нутқ қатламига хос бўлган тил бирликлари эканлиги далилланган;
субколлоквиал фразеологик бирликларнинг нутқда қўлланиш хусусиятлари контекстуал муҳит ҳамда муайян ижтимоий гуруҳ доирасида ўзига хос коммуникатив-прагматик функсияларни бажариши билан тавсифланиши, уларнинг стилистик жиҳатида экспрессивлик доминантлиги ҳамда эмоционал-баҳоловчи имкониятларнинг устуворлиги нутқ таъсирчанлигини кучайтиришда муҳим восита эканлиги илмий асосда исботланган; 
француз, ўзбек ва рус тилларидаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг семантик-грамматик моделлари уларнинг компонент таркиби, синонимия, антонимия ҳамда полисемия ҳодисалари асосида ҳамда тематик гуруҳларга мансуб субколлоквиал фразеологизмларнинг семантик ўзига хослиги француз тилида денотат-доминант компонентнинг миқдорий устунлиги, ўзбек тилида ижтимоий-маданий қадриятлар билан боғлиқ маъноларнинг етакчи ўрин тутиши, рус тилида эса кучли экспрессивликнинг устувор хусусият сифатида намоён бўлиши асосланган;
чоғиштирилаётган тиллардаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг лингвомаданий хусусиятларидаги жиҳатлари халқларнинг маиший ҳаёти, ижтимоий қадриятлари ҳамда умумий экспрессив-семантик функсиялари билан боғлиқ эканлиги, миллий-маданий фарқлар француз тилида эстетика, ирония ва сарказм уйғунлиги, ўзбек тилида оилавий муносабатлар ва қадриятлар устуворлиги, рус тилида эса салбий муносабатнинг доминантлиги орқали далилланган;
француз, ўзбек ва рус тилларидаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг экспрессив, ирония ва сарказм, эвфемистик ҳамда ижтимоий-белгиловчи прагматик функсиялари француз тилида ушбу бирликларнинг сўз ўйинига асосланган коммуникатив мақсадлар, ўзбек тилида ижтимоий ва ахлоқий баҳолаш, рус тилида эса мазах, кесатиш ва танқидий баҳолаш вазифаларига асосланиши исботланган;
субколлоквиал фразеологик бирликларнинг чоғиштирилаётган тиллар доирасидаги эквивалентлик хусусиятлари орқали воқеликни ва умумий консептуал тушунчаларни ифодалаш имкониятлари, мазкур бирликларнинг денотатив ва сигнификатив функсиялари уларнинг тиллараро мувофиқлиги ва маъновий яқинлиги билан белгиланиши, шунингдек, эквивалентлик муносабатларининг фразеологик синонимлар тизими орқали намоён бўлиши натижасида эквивалентликнинг субколлоквиал фразеологизмлардаги маъновий ўзаги сақланган ҳолда турли тилларда функсионал-стилистик мослик касб этиши билан изоҳланиши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Француз, ўзбек ва рус тилларида субколлоквиал фразеологизмларнинг лексикографик, лингвокултурологик ва прагматик хусусиятларини тадқиқ қилиш жараёнида олинган назарий ишланмалар ва амалий натижалар асосида:
коллоквиал фразеологизмларнинг адабий тил меъёрларига мос келувчи, нутқий мулоқотда фаол қўлланиладиган адабий сўзлашув қатламига мансублиги, субколлоквиал фразеологизмларнинг эса арго, жаргон, интержаргон каби услубий жиҳатдан пасайтирилган, содда, баъзан қўпол оғзаки нутқ қатламига хос бўлган тил бирликлари эканлиги хусусидаги хулосалардан Ўзбекистион Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирласмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Адабий жараён”, “Жаҳон адабиёти” номли радио эшиттиришларини яратишда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025–йил 24–июндаги 05–09–999–сон маълумотномаси). Натижада, субколлоквиал фразеологик бирликларнинг коллоквиал фразеологик бирликлардан фарқи ва унинг сўзлашув тили ва арго сифатидаги лингвокултурологик ва прагматик хусусиятига оид маълумотлар билан бойитилган; 
субколлоквиал фразеологик бирликларнинг нутқда қўлланиш хусусиятлари контекстуал муҳит ҳамда муайян ижтимоий гуруҳ доирасида ўзига хос коммуникатив-прагматик функсияларни бажариши билан тавсифланиши, уларнинг стилистик жиҳатида экспрессивлик доминантлиги ҳамда эмоционал-баҳоловчи имкониятларнинг устуворлиги нутқ таъсирчанлигини кучайтиришда муҳим восита эканлигига оид хулосалардан Ўзбекистон Миллий университетида 2023-2025 йиллар давомида бажарилган Эрасмус+ дастурининг Прожеcт №598340-ЭПП-1-2018-1-ЭС-ЭППКА2-CБҲЕ-ЖП Университй Cооператион Фрамеwорк фор Кноwледге Трансфер ин Cентрал Асиа анд Чина (УНИCАC) халқаро лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий университетининг 2025–йил 26–июндаги 04/11–7975–сон маълумотномаси). Натижада, хулоса ва тавсиялар мазкур лойиҳа доирасидаги электрон ресурслар, назарий ва амалий материалларни тайёрлаш ҳамда уларни бойитишда муҳим манба бўлиб хизмат қилган;
француз, ўзбек ва рус тилларидаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг семантик-грамматик моделлари уларнинг компонент таркиби, синонимия, антонимия ҳамда полисемия ҳодисалари асосида ҳамда тематик гуруҳларга мансуб субколлоквиал фразеологизмларнинг семантик ўзига хослиги француз тилида денотат-доминант компонентнинг миқдорий устунлиги, ўзбек тилида ижтимоий-маданий қадриятлар билан боғлиқ маъноларнинг етакчи ўрин тутиши, рус тилида эса кучли экспрессивликнинг устувор хусусият сифатида намоён бўлиши тўғрисидаги хулосалардан 2025-йил 24-март куни Тошкентдаги Француз Алянси Франциядаги Сорбон Нувел Париж 3 университети ҳамда Таржимонлар тайёрлаш олий мактаби билан ҳамкорликда ўтказилган халқаро мастер классда фойдаланилган (Тошкент Француз Алянсининг 2025-йил 20-июндаги 178-сон маълумотномаси) ҳамда 60230100-Филология ва тилларни ўқитиш (француз тили) ва 60230200-Таржима назарияси ва амалиёти (француз тили) талабалари учун тавсия этилган “Француз тили стилистикаси” номли ўқув қўлланмаси ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий университетининг 2025–йил 1–июлдаги 04/11–8446–сон маълумотномаси). Натижада, талабалар ва ёш таржимонларда фразеологизмларнинг ижтимоий қатламга хос лингвопрагматик хусусиятларини, уларнинг стилистик ҳамда семантик доминантлигини тўғри талқин қилиш кўникмалари шакллантирилган, шунингдек, субколлоквиал фразеологик бирликларнинг нутқдаги функсионал имкониятларини англаш даражаси сезиларли даражада оширилган;
чоғиштирилаётган тиллардаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг лингвомаданий хусусиятларидаги жиҳатлари халқларнинг маиший ҳаёти, ижтимоий қадриятлари ҳамда умумий экспрессив-семантик функсиялари билан боғлиқ эканлиги, миллий-маданий фарқлар француз тилида эстетика, ирония ва сарказм уйғунлиги, ўзбек тилида оилавий муносабатлар ва қадриятлар устуворлиги, рус тилида эса салбий муносабатнинг доминантлига оид хулосалардан Ўзбекистон Миллий университетида 2012-2013 йиллар давомида бажарилган Я-1-06-сонли “Профессионал таржимонларни тайёрлашда сифат назоратини ташкиллаштиришга компетент ёндашув” мавзусидаги амалий илмий-тадқиқот лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий университетининг 2025–йил 26–июндаги 04/11–7973–сон маълумотномаси). Натижада, таржимонларни тайёрлаш жараёнида фразеологик бирликларнинг миллий-маданий фарқларини ҳисобга олиш, маданиятлараро коммуникатив компетенсияни шакллантириш ва лингвокултурологик мосликни таъминлашга эришилган; 
француз, ўзбек ва рус тилларидаги субколлоквиал фразеологик бирликларнинг экспрессив, ирония ва сарказм, эвфемистик ҳамда ижтимоий-белгиловчи прагматик функсиялари француз тилида ушбу бирликларнинг сўз ўйинига асосланган коммуникатив мақсадлар, ўзбек тилида ижтимоий ва ахлоқий баҳолаш, рус тилида эса мазах, кесатиш ва танқидий баҳолаш вазифасини бажаришига оид илмий хулосалардан Тошкентдаги Француз Алянси ташкилоти томонидан мунтазам ўтказилиб бориладиган “CЛУБ ДЕ CОНВЕРСАТИОН” ўқув материалининг адабий ва лингвистик тадбирлар дастурларига оид машгʻулотларида фойдаланилган (Тошкент Француз Алянсининг 2025-йил 20-июндаги 177-сон маълумотномаси). Натижада, талабалар ва тингловчиларнинг нутқий компетенсиясини ривожлантириш, интерактив мулоқотларда фразеологик бирликлардан самарали фойдаланиш кўникмаларини шакллантириш учун манба бўлиб хизмат қилган;
субколлоквиал фразеологик бирликларнинг чоғиштирилаётган тиллар доирасидаги эквивалентлик хусусиятлари орқали воқеликни ва умумий консептуал тушунчаларни ифодалаш имкониятлари, мазкур бирликларнинг денотатив ва сигнификатив функсиялари уларнинг тиллараро мувофиқлиги ва маъновий яқинлиги билан белгиланиши, шунингдек, эквивалентлик муносабатларининг фразеологик синонимлар тизими орқали намоён бўлиши натижасида эквивалентликнинг субколлоквиал фразеологизмлардаги маъновий ўзаги сақланган ҳолда турли тилларда функсионал-стилистик мослик касб этиши билан изоҳланишига оид хулосалардан 60230100 – Филология ва тилларни ўқитиш (француз тили) талабалари учун тавсия этилган “Cултуре де ла пароле де лъенсеигнант (Ўқитувчининг нутқ маданияти)” номли дарсликни ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий университетининг 2025–йил 1–июлдаги 04/11–8443–сон маълумотномаси). Натижада, мазкур дарслик доирасида талабаларда нутқ маданиятини шакллантириш ва фразеологик эквивалентларни тўғри қўллаш кўникмаларини ривожлантиришга эришилган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish