Азизова Мадинахон Баҳромжон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Аллитерация ва эпитет воситаларини инглиз тилидан ўзбек тилига таржимада берилиши (Жоан Роулинг асарлари мисолида)”; 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/Fil4390.
Илмий раҳбар: Жураева Ирода Аҳмедовна, филология фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.01.11.
Расмий оппонентлар: Джусупов Нурсултан Маҳанбет ули, филология фанлари доктори, доцент; Асқарова Шаҳноза Камолидиновна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Ж.Роулинг асарларида қўлланган аллитерация ва гап-иборали эпитет стилистик воситаларининг ўзбек тилига адекват таржима тамойилларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Ж.Роулинг асарларида фонетик жиҳатдан аллитерациянинг умумий, сирғалувчи, консонант, портловчи, тил олди товушли, талаффуз қилинмайдиган, симметрик турлари мавжудлиги аниқланган.Муаллиф услубига хос бўлган аллитерация воситасининг семантик жиҳатдан эса ономастик, тасвирий ва ҳаракат-ҳолатни ифодаловчи хусусиятлари аниқлаштирилган;
Ж.Роулинг асарларидаги аллитерациялар таржимасида фонетик такрор ва семантик мазмун сақланмаслиги муаммоси аниқланган ва бунинг ечими сифатида транспозиция ҳамда эквивалентлик трансформацияларини қўллаш таклифи киритилган;
эпитетнинг гап ва ибора шаклида намоён бўлувчи турининг Ж.Роулинг асарларида кучли ҳис-ҳаяжон, сўроқ ва ундов маъноларини ифода этувчи эстетик функсиялари аниқланган;
ибора ва гап шаклида қўлланилган эпитетларнинг таржима жараёнида яхлит гапга айланиши натижасида уларнинг сифатловчилик ва эмоционал хусусиятлари йўқолиши ҳолатларини бартараф этиш учун сўзма-сўз ва эквивалентлик трансформацияларини қўллаш, эпитетларни қўштирноқ ичида бериш ҳамда ундов ва сўроқ тиниш белгиларидан фойдаланиш орқали уларнинг эмоционал таъсирчанлигини сақланиб қолиниши далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Аллитерация ва эпитет воситаларининг хусусиятлари ҳамда таржима масалаларини ўрганиш жараёнида олинган илмий натижалар асосида:
Ж.Роулинг асарларида фонетик жиҳатдан умумий, сирғалувчи, консонант, портловчи, тил олди товушли, талаффуз қилинмайдиган, симметрик турлари мавжудлиги аниқланган, муаллиф услубига хос бўлган аллитерация воситасининг семантик хусусиятига кўра эса ономастик, тасвирий ва ҳиссиёт, ҳаракат-ҳолатни ифодаловчи хусусиятга эгалигини ўрганиш бўйича таклиф ва тавсиялардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси тизимидаги “Ёшлар” ижодий бирлашмаси” акциядорлик жамияти “Ёшлар” радиоканалида 2025-йил апрел ойида эфирга узатилган “Тадқиқот” радиоешиттиришида фойдаланилган (“Ёшлар” ижодий бирлашмаси” акциядорлик жамиятининг 14-05-54-сонли 2025-йил 15-апрелдаги маълумотномаси). Натижада, тингловчиларнинг хорижий адабиётларни мутолаа қилиш ҳамда хорижий тилларни ўрганишга бўлган қизиқишини оширишга хизмат қилувчи радиоконтент яратилди. Мазкур эфир тингловчиларнинг филология фанлари, хусусан таржимашуносликка оид билимларини кенгайтиришга хизмат қилган;
Ж.Роулинг асарларидаги аллитерациялар таржимасида фонетик такрор ва семантик мазмунни сақлаш масаласига доир мулоҳазалар ва мазкур масаланинг ечими сифатида транспозиция ҳамда эквивалентлик трансформацияларини қўллашга оид таклифлардан Ўзбекистон Ёзувчилар Уюшмаси фаолиятида таржима амалиётига янги ёндашувларни киритишда фойдаланилган(Ўзбекистон Ёзувчилар Уюшмаси 2025-йил 6-майдаги 01-03/215-сонли маълумотномаси). Натижада, ўзбек бадиий таржимашунослиги амалиётида фонетик ва семантик эквивалентликни таъминлаш йўналишида инновацион усулларни қўллаш имкониятлари кенгайган;
эпитетнинг гап ва ибора шаклида намоён бўлувчи турининг Ж.Роулинг асарларида кучли ҳис-ҳаяжон, сўроқ ва ундов маъноларини ифода этувчи эстетик функсиялари ҳамда ибора ва гап шаклида қўлланилган эпитетларнинг таржима жараёнида яхлит гапга айланиши натижасида уларнинг сифатловчилик ва эмоционал хусусиятлари йўқолиши ҳолатларини бартараф этиш учун сўзма-сўз ва эквивалентлик трансформацияларини қўллаш, эпитетларни қўштирноқ ичида бериш ҳамда ундов ва сўроқ тиниш белгиларидан фойдаланиш орқали уларнинг эмоционал таъсирчанлигини сақлаб қолиш мумкинлигига доир хулосалардан АҚШнинг Айдаҳо университети тилшунослик кафедраси томонидан ташкил қилинган қиёсий адабиётшунослик ва таржимашунослик фанларини ўқитиш бўйича махсус курсида фойдаланилган. (Айдаҳо университетининг 988-885-7171-сонли 2025-йил 15-майдаги маълумотномаси). Натижада ўтказилган тадқиқот давомида ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулосалар ҳамда таклиф этилган таржима трансформациялари лингвистика, стилистика ва таржима назарияси фанларини ўқитиш жараёнида уларни амалиётда қўллаш имконини яратди.