Арипова Малика Дилшадовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «COVID-19 инфекциясининг болалар ва ўсмирларда қандли диабет 1 тури ривожланиши ва кечишига таъсири», 14.00.03 – Эндокринология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.4.PhD/Tib3119.
Илмий раҳбар: Хайдарова Феруза Алимовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Академик Ё.Х.Тўракулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Академик Ё.Х.Тўракулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.10.01.
Расмий оппонентлар: Рахимова Гульнара Нишановна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Таджиев Ботир Мирхашимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: COVID-19 инфекциясини бошдан кечирган болалар ва ўсмирларда 1-тур қандли диабетнинг намоён бўлиши ва кечишининг патогенетик механизмларини, ошқозон ости бези β-ҳужайраларининг (CD95) апоптози ролини аниқлаш, даволаш-ташхислаштириш ёндашувларини такомиллаштириш учун касалликнинг салбий кечиши хавфини баҳолашнинг башорат моделини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
COVID-19 дан кейинги даврда болаларда оғир диабетик кетоацидознинг юқори частотада ривожланиши, яққол гипергликемия ҳамда инсулиннинг юқори бошланғич дозаларини тайинлаш зарурати билан тавсифланадиган ҚД1 бошланишининг клиник ва метаболик хусусиятлари аниқланган;
илк бор COVID-19 дан кейин ҚД1 дебюти кузатилган болаларда постковид ҚД1 патогенезида иммун фаоллашув ва эндотелиал дисфункциянинг иштирокини тасдиқлайдиган иммун яллиғланиш маркерлари (IL-6), апоптоз молекулалари (CD95), эндотелиал адгезия молекулалари (ICAM-1, VCAM-1) даражалари билан метаболик бузилишлар оғирлиги ўртасидаги боғлиқлик исботланган;
илк бор постковид даврда болаларда ҚД1 нинг салбий кечишини башорат қилувчи кўрсаткичлар сифатида иммунологик ва қон томир маркерлари (IL-6, CD95, VCAM-1) комбинациясидан фойдаланиш хавф гуруҳларини эрта аниқлаш ва беморларга индивидуал ёндашув асосида даволаш чораларини белгилаш имкониятларини кенгайтириши исботланган;
COVID-19 ни ўтказган ҚД1 билан оғриган болаларни динамик кузатиш алгоритмига постковид синдромининг таркибий қисмлари сифатида яллиғланиш ва қон томир бузилишларини эрта аниқлаш усулларини киритиш зарурати асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
биринчи илмий янгилик: COVID-19 дан кейинги даврда болаларда оғир диабетик кетоацидознинг юқори частотада ривожланиши, яққол гипергликемия ҳамда инсулиннинг юқори бошланғич дозаларини тайинлаш зарурати билан тавсифланадиган ҚД1 бошланишининг клиник ва метаболик хусусиятлари аниқланганлиги бўйича таклифлар Академик Ё.Х.Туракулов номидаги Республика ихтисослашган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 2 февралда тасдиқланган “COVID-19 инфекцияси шароитида болалар ва ўсмирларда қандли диабет 1-типи ҳамда бошқа эндокринопатияларни бошқариш ва даволаш бўйича тавсиялар” номли услубий тавсиянима мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Жиззах вилояти филиали бўйича 29.03.2025-йилдаги 38-сон ва Қашқадарё вилояти филиали бўйича 12.03.2025-йилдаги 81-И-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий-техник кенгашининг 17.11.2025-йилдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: COVID-19 ни бошидан ўтказган болаларда 1-тип қандли диабетнинг оғир шаклларини эрта аниқлаш ва олдини олишни такомиллаштиришда, клиник амалиётга илмий асосланган диагностик ва прогностик ёндашувларни жорий этишда намоён бўлади. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган 40000 сўм бюджат маблағлари таклиф этилаётган алгоритмдан фойдаланиш орқали (назорат қилиш 16000 сўмни ташкил қилади (8 та тест-тасма 2000 сўмдан)) оғир метаболик асоратлар частотасини пасайтириш, болалар орасида ногиронликни камайтириш, касалхонага ётоқ кунларини қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: илк бор COVID-19 дан кейин ҚД1 дебюти кузатилган болаларда постковид ҚД1 патогенезида иммун фаоллашув ва эндотелиал дисфункциянинг иштирокини тасдиқлайдиган иммун яллиғланиш маркерлари (IL-6), апоптоз молекулалари (CD95), эндотелиал адгезия молекулалари (ICAM-1, VCAM-1) даражалари билан метаболик бузилишлар оғирлиги ўртасидаги боғлиқлик исботланганлиги бўйича таклифлар Академик Ё.Х.Туракулов номидаги Республика ихтисослашган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 2 февралда тасдиқланган “COVID-19 инфекцияси шароитида болалар ва ўсмирларда қандли диабет 1-типи ҳамда бошқа эндокринопатияларни бошқариш ва даволаш бўйича тавсиялар” номли услубий тавсиянима мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Жиззах вилояти филиали бўйича 29.03.2025-йилдаги 38-сон ва Қашқадарё вилояти филиали бўйича 12.03.2025-йилдаги 81-И-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий-техник кенгашининг 17.11.2025-йилдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: COVID-19 дан кейинги даврда 1-тур қандли диабети бошланаётган болаларда касаллик бошланишининг клиник жиҳатдан салбий вариантларини ўз вақтида аниқлаш орқали ўлим ва оғир ногиронлик асоратлари хавфини камайтиришдан иборат. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур касалликни статсионар шароитида даволаниш учун сарфланадиган 40000 сўм бюджат маблағлари таклиф этилаётган алгоритмдан фойдаланиш орқали (назорат қилиш 16000 сўмни ташкил қилади (8 та тест-тасма 2000 сўмдан)) оғир метаболик асоратлар частотасини пасайтириш, болалар орасида ногиронликни камайтириш, касалхонага ётоқ кунларини қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: илк бор постковид даврда болаларда ҚД1 нинг салбий кечишини башорат қилувчи кўрсаткичлар сифатида иммунологик ва қон томир маркерлари (IL-6, CD95, VCAM-1) комбинациясидан фойдаланиш хавф гуруҳларини эрта аниқлаш ва беморларга индивидуал ёндашув асосида даволаш чораларини белгилаш имкониятларини кенгайтириши исботланганлиги бўйича таклифлар Академик Ё.Х.Туракулов номидаги Республика ихтисослашган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 2 февралда тасдиқланган “COVID-19 инфекцияси шароитида болалар ва ўсмирларда қандли диабет 1-типи ҳамда бошқа эндокринопатияларни бошқариш ва даволаш бўйича тавсиялар” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Жиззах вилояти филиали бўйича 29.03.2025-йилдаги 38-сон ва Қашқадарё вилояти филиали бўйича 12.03.2025-йилдаги 81-И-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий-техник кенгашининг 17.11.2025-йилдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган схемалар ёрдамида инсулин терапиясини ўз вақтида тузатиш коронавирус инфекциясининг гликемия кўрсаткичларига салбий таъсирини олдини олиш ва соғайиш вақтини қисқартиришга имкон беради. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган 40000 сўм бюджат маблағлари таклиф этилаётган алгоритмдан фойдаланиш орқали (назорат қилиш 16000 сўмни ташкил қилади (8 та тест-тасма 2000 сўмдан)) оғир метаболик асоратлар частотасини пасайтириш, болалар орасида ногиронликни камайтириш, касалхонага ётоқ кунларини қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: COVID-19 ни ўтказган ҚД1 билан оғриган болаларни динамик кузатиш алгоритмига постковид синдромининг таркибий қисмлари сифатида яллиғланиш ва қон томир бузилишларини эрта аниқлаш усулларини киритиш зарурати асосланганлиги бўйича таклифлар Академик Ё.Х.Туракулов номидаги Республика ихтисослашган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 2 февралда тасдиқланган “COVID-19 инфекцияси шароитида болалар ва ўсмирларда қандли диабет 1-типи ҳамда бошқа эндокринопатияларни бошқариш ва даволаш бўйича тавсиялар” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт марказининг Жиззах вилояти филиали бўйича 29.03.2025-йилдаги 38-сон ва Қашқадарё вилояти филиали бўйича 12.03.2025-йилдаги 81-И-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий-техник кенгашининг 17.11.2025-йилдаги 29-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган схемалардан фойдаланган ҳолда инсулин терапиясини ўз вақтида тузатиш коронавирус инфекциясининг гликемия кўрсаткичларига салбий таъсирини олдини олиш ва соғайиш муддатини қисқартиришга имкон беради. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган 40000 сўм бюджет маблағлари таклиф этилаётган алгоритмдан фойдаланиш орқали (назорат қилиш 16000 сўмни ташкил қилади (8 та тест-тасма 2000 сўмдан)) оғир метаболик асоратлар частотасини пасайтириш, болалар орасида ногиронликни камайтириш, касалхонага ётоқ кунларини қисқартириш натижасида иқтисод қилинади.
