Тошмирзаева Шарофат Мирбабаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Она тили дарсларида синонимларни ўзлаштириш”, 13.00.02 – Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (ўзбек тили) (педагогика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/Ped8791 
Илмий раҳбар: Холманова Зулхумор Турдиевна,  филология фанлари доктори, профессор
    Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
    ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01 (бир марталик илмий кенгаш). 
     Расмий оппонентлар: Юсупова Шоҳида Жалолиддиновна,  педагогика фанлари доктори, профессор;  Ҳамроев Ғофир Хасанович,  педагогика фанлари доктори, профессор.                                                                  
    Етакчи ташкилот: Низомий номидаги Тошкент давлат миллий  педагогика университети.     Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади умумий ўрта таълим мактаблари она тили дарсларида  синонимлар маъносини ўзлаштириш омиллари ва усулларини аниқлаш,  улардан самарали фойдаланишга доир таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат .  
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
    она тили дарсликларида синонимларга оид назарий тавсифларнинг синонимия ҳодисаси моҳиятини қай даражада акс эттириши, шунингдек, бу тавсифларда қўлланилган методологик ёндашувлар аниқланган; синонимия ҳодисасини ўзлаштиришда валентлик назарияси, контекстуал ёндашув ва имло, морфология, синтаксис ҳамда услубият бўлимларининг ўзаро интеграциялашуви орқали семантик тафовутларни англаш ва қўллаш самарадорлиги илмий асосда далилланган;
    тажриба-синов ишлари асосида синонимлар мавзуси 5-синфдан 9-синфгача бўлган босқичда 4К модели асосида тизимли равишда ўргатилган, бу ёндашув орқали синонимларни ўзлаштириш компетенсиясини шакллантиришга хизмат қилувчи тамойиллар аниқланиб, уларнинг маъно ифодасига, градуонимия (маъно даражаси) бўйича фарқланишига ва услубий хусусиятларига кўра таҳлил қилиниб асосланган;
    синонимларни ўзлаштириш методологияси ишлаб чиқилиб, унда матн билан ишлаш жараёни, очиқ ва ёпиқ тест турлари ҳамда антоним ҳамда омоним бирликлар билан қиёсловчи топшириқлар асосида текширилиб, синонимлар луғати тузишнинг  афзалликлари назарий ва амалий жиҳатдан исботланган;
    синонимларни ўзлаштириш билан боғлиқ когнитив омиллар аниқланган;  ўқувчиларнинг идроки, тафаккури, консептосфераси билан узвий боғлиқ бўлган шевалар, эскирган қатлам сўзлари, неологизмлар иштирокидаги ментал синонимия қаторлари мавжудлиги, синонимларни тезаурус ва коллокацияларда ўрганишнинг ўқувчилар учун  амалий аҳамияти  илмий асосда далилланган.                                       
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Она тили дарсларида синонимларни ўзлаштиришга бағишланган тадқиқот натижалари асосида: 
     тажриба-синов ишлари асосида синонимлар мавзуси 5-синфдан 9-синфгача бўлган босқичда 4К модели асосида тизимли равишда ўргатилгани, бу ёндашув орқали синонимларни ўзлаштириш компетенсиясини шакллантиришга хизмат қилувчи тамойиллар, 4К модели сингдирилган матн, луғат ва тестлар билан ишлаш; антоним, омонимлар билан қиёсловчи топшириқлар қўллаш ва маънодошликни тилшуносликнинг бошқа бўлимлари билан боғлиқ ҳолда ўрганишларига; синфлар кесимида чораклик луғатлар тузиш ва бу луғатларда маънодошларнинг шева, эскирган қатлам, неологизмлардаги муқобилларидан  – ментал синонимлардан фойдаланишларига; синоним сўзларни градуономия асосида баҳолашларига тажрибалар асосида эришилганига оид  илмий хулосалардан Тошкент шаҳри, Андижон, Сирдарё вилояти умумтаълим мактабларидаги тажриба-синовларда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳузуридаги Республика таълим марказининг 2025-йил 28-мартдаги 01/11-6-246-сон маълумотномаси). Натижада, диссертант яратган дарслик, услубий қўлланма, ҳаммуаллифликдаги “Ўқитувчи китоби”да мавзу такомиллаштирилган; 
    она тили дарсликларида синонимларга оид назарий тавсифларнинг синонимия ҳодисаси моҳиятини қай даражада акс эттириши, шунингдек, бу тавсифларда қўлланилган методологик ёндашувлар аниқлангани, Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғотит турк”, Алишер Навоийнинг “Муҳокамат ул-луғатайн” асаридаги синонимларни қўллаш билан боғлиқ масалалар; ХХ аср бошидаги жадид мактаблари ва уларда она тили ўқитишнинг янгича усуллари;  синонимлар тарихий-архаик муқобилларининг қўлланишига оид таҳлиллий хулосалардан  “Ўзбекистон тарихи” телеканали “Вақт машинаси” кўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Маърифат” ижодий бирлашмаси давлат муассасасининг 2025-йил 9-апрелдаги 01-30/222-сон маълумотномаси). Натижада кўрсатув Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғотит турк”, Алишер Навоийнинг “Муҳокамат ул-луғатайн” асаридаги синонимларни қўллаш билан боғлиқ масалаларга оид маълумотлар билан илмий савияси ошган;       
          синонимларни ўзлаштириш методологияси ишлаб чиқилиб, унда матн билан ишлаш жараёни, очиқ ва ёпиқ тест турлари ҳамда антоним ҳамда омоним бирликлар билан қиёсловчи топшириқлар асосида текширилгани, синонимлар луғати тузишнинг  афзалликлари назарий ва амалий жиҳатдан исботланганига доир хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023-йилларда бажарилган АМ-Ф3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш”  номли  амалий лойиҳада фойдаланилган(Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат оʻзбек тили ва адабиёти университети  2024-йил 16-майдаги 01/4-2007-сон маълумотномаси). Натижада, синонимларни ўзлаштириш методологияси ишлаб чиқилиб, уч ёндашув: синонимлар маъносини ўзлаштиришда валентликдан фойдаланиш масаласининг илгари сурилгани;  синонимларни ўзлаштириш 5-синфдан 9-синфгача оддийдан мураккабга қаратилган топшириқлар тажрибаси асосида кўриб чиқилганига оид маълумотлар  платформа материалларини бойитган;
    синонимларни ўзлаштириш билан боғлиқ когнитив омиллар аниқлангани;  ўқувчиларнинг идроки, тафаккури, консептосфераси билан узвий боғлиқ бўлган шевалар, эскирган қатлам сўзлари, неологизмлар иштирокидаги ментал синонимия қаторлари мавжудлиги, синонимларни тезаурус ва коллокацияларда ўрганишнинг ўқувчилар учун  амалий аҳамияти  ҳақидаги илмий  хулосаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023-йилларда бажарилган АМ-Ф3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш”  номли  амалий лойиҳада фойдаланилган(Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат оʻзбек тили ва адабиёти университети  2024-йил 16-майдаги 01/4-2007-сон маълумотномаси). Натижада, синонимларни ўзлаштириш билан боғлиқ когнитив омиллар;  ўқувчиларнинг идроки, тафаккури, консептосфераси билан узвий боғлиқ бўлган шевалар, эскирган қатлам сўзлари, неологизмлар иштирокидаги ментал синонимия қаторларига оид хулосалар электрон платформа материалларини бойитишга хизмат қилган.