Нигматуллаева Мухаббат Акбаровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензиянинг ўзига хос клиник кечиш хусусиятларини ўрганиш ва уларни олдини олишни такомиллаштириш» 14.00.05 – Ички касалликлар ва 14.00.43 – Профилактик тиббиёт (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.PhD/Tib4063
Илмий раҳбарлар: Тиллоева Шахло Шавкатовна, тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент; Рахматова Дилбар Бахриддиновна, тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти ҳузуридаги DSc.04/30.04.2022.Tib.93.02 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Нурбаев Фармон Эргашевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Мирсайдуллаев Мирмахмуд Миршахидович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қурск давлат тиббиёт унивеститети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: фертил ёшдаги аёлларда  артериал гипертензиянинг  хос клиник кўринишларини ўрганиш ва кардиометаболик хавфни камайтиришга қаратилган самарали профилактик чора-тадбирлар тизимини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
эндотелин-1 клиник аломатлар ҳали намоён бўлмаган ҳолларда ҳам артериал гипертензияга мойил беморларни аниқлашда ишончли биомаркер сифатида кўрсатилган бўлиб, фертил ёшдаги аёлларда тана вазни индекси даражаси, атероген ўзргаришлар ва эндотелиал дисфункция белгилари ўртасида кардиометаболик хавфнинг эрта индикатори сифатида аниқ миқдорий корреляциялари илмий асосланган;
фертил ёшдаги аёлларда артериал қон босимининг ошиши ортиқча тана вазнини кўпроқ учраши ва эндотелин-1 даражасининг юқорилиги билан тавсифланиб, артериал гипертензиянинг ёшга боғлиқ профилини аниқлашда унинг аҳамияти  исботланган;
фертил ёшдаги аёлларда систолик артериал қон босимининг бузилишлари диастолик артериал қон босими бузилишларига нисбатан устун эканлиги, пульс босимидаги ўзгаришлар эса ёш ва артериал қон босимининг суткалик профили турлари билан боғлиқ эканлиги аниқланган ҳамда ушбу ҳолат артериал гипертензияни олдини олишни мувофиқлаштиришда аҳамиятлилиги аосланган; 
антропометрик кўрсаткичлар ва липид алмашинуви параметрларидан ташқари, эндотелин-1 даражаси ҳамда суткалик артериал қон босими мониторинги натижалари асосида фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензияни баҳолаш учун комплекс профилактик алгоритм ишлаб чиқилган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензиянинг ўзига хос клиник кечиш хусусиятларини ўрганиш ва уларни олдини олишни такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалари асосида ишлаб чиқилган:
биринчи илмий янгилик:. эндотелин-1 клиник аломатлар ҳали намоён бўлмаган ҳолларда ҳам артериал гипертензияга мойил беморларни аниқлашда ишончли биомаркер сифатида кўрсатилган бўлиб, фертил ёшдаги аёлларда тана вазни индекси даражаси, атероген ўзргаришлар ва эндотелиал дисфункция белгилари ўртасида кардиометаболик хавфнинг эрта индикатори сифатида аниқ миқдорий корреляциялари илмий асосланган. Бу бўйича “Фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензия профилактикасини оптималлаштириш” номли услубий тавсия тасдиқланди (Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти эксперт кенгаши, 2025 йил 28 март, № 25-m/085). Мазкур тавсиялар амалиётга Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўллланма хат №409, 07.05.2025 й.) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўлланма хат №01/380, 22.05.2025 й.) амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2025 йил 15 августдаги 23-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эндотелин-1 даражасини баҳолаш орқали клиник белгилар мавжуд бўлмаган ҳолатларда ҳам артериал гипертензия ривожланиш хавфини эрта аниқлаш имкони яратилади. Бу юрак-қон томир асоратларини камайтиришга, аёлларнинг меҳнат ва репродуктив салоҳиятини сақлаб қолишга ва соғлиқни сақлаш тизимига тушадиган иқтисодни камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: бир нафар бемор ҳисобига 1400000 сўм тежалади, йилига 500 нафар аёл қамрови ва 70 % самарадорлик кўрсаткичи ҳисобга олинганда, умумий иқтисодий самара 490000000 сўмни ташкил этади. Хулоса: ушбу усулни амалиётга жорий этиш орқали артериал гипертензияни эрта аниқлаш ва олдини олиш ҳисобига соғлиқни сақлаш тизими йилига 490 млн сўм миқдорида маблағ тежаш имконига эга бўлади.
иккинчи илмий янгилик: фертил ёшдаги аёлларда артериал қон босимининг ошиши ортиқча тана вазнини кўпроқ учраши ва эндотелин-1 даражасининг юқорилиги билан тавсифланиб, артериал гипертензиянинг ёшга боғлиқ профилини аниқлашда унинг аҳамияти  исботланган. Бу бўйича “Фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензия профилактикасини оптималлаштири” номли услубий тавсия тасдиқланди (Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти эксперт кенгаши, 2025 йил 28 март, № 25-m/085). Мазкур тавсиялар амалиётга Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўллланма хат №409, 07.05.2025 й.) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўлланма хат №01/380, 22.05.2025 й.) амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2025 йил 15 августдаги 23-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензиянинг ёшга оид профилини аниқлаш хавф гуруҳини ўз вақтида шакллантириш ва эрта профилактик чораларни амалга ошириш имконини беради. Бу эса гипертензия ва унга боғлиқ асоратлар тарқалишини камайтириш, ҳаёт сифатини ошириш ҳамда аёлларнинг ижтимоий-иқтисодий фаоллигини сақлаб қолишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: бир нафар бемор ҳисобига 80000 сўм тежалади, йилига 1000 нафар аёл қамрови ва 85% амалга ошириш коэффициенти ҳисобга олинганда, иқтисодий самара 68000000 сўмни ташкил этди. Хулоса: кўрсатилган биомаркер ва клиник кўрсаткичларни мунтазам профилактик мониторинг қилиш орқали йилига тахминан 68 млн сўм маблағ тежалади ҳамда гипертония ҳолатларининг ривожланиш частотаси сезиларли даражада камаяди.
учинчи илмий янгилик: фертил ёшдаги аёлларда систолик артериал қон босимининг бузилишлари диастолик артериал қон босими бузилишларига нисбатан устун эканлиги, пульс босимидаги ўзгаришлар эса ёш ва артериал қон босимининг суткалик профили турлари билан боғлиқ эканлиги аниқланган ҳамда ушбу ҳолат артериал гипертензияни олдини олишни мувофиқлаштиришда аҳамиятлилиги аосланган. Бу бўйича “Фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензия профилактикасини оптималлаштири” номли услубий тавсия тасдиқланди (Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти эксперт кенгаши, 2025 йил 28 март, № 25-m/085). Мазкур тавсиялар амалиётга Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўллланма хат №409, 07.05.2025 й.) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўлланма хат №01/380, 22.05.2025 й.) амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2025 йил 15 августдаги 23-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: систолик ва пульс босимидаги бузилишларни САҚБМ маълумотларини таҳлил қилишда ҳисобга олиш фертиль ёшдаги аёлларда қон томирлардаги ўзгаришларни эрта аниқлаш ва мақсадли профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш имконини беради, бу эса артериал гипертензиянинг ривожланиш хавфини камайтиради ҳамда меҳнат қобилияти ва ҳаёт сифати сақланишига хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: эрта профилактик коррекция такрорий текширувлар ва даволашга сарфланадиган харажатларни қисқартиришга имкон беради. Бир беморга 30000 сўм иқтисод қилиниши, йиллик қамров 1000 нафар аёл ва жорий этиш коэффициенти 70% бўлган ҳолда, йиллик иқтисодий самара 21000000 сўмни ташкил қилди. Хулоса: систолик ва пульс артериал босимини ҳисобга олиш гипертензив ҳолатлар частотасини камайтиради ҳамда йиллик иқтисодий самара тахминан 21 млн сўмни ташкил этади.
тўртинчи илмий янгилик: антропометрик кўрсаткичлар ва липид алмашинуви параметрларидан ташқари, эндотелин-1 даражаси ҳамда суткалик артериал қон босими мониторинги натижалари асосида фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензияни баҳолаш учун комплекс профилактик алгоритм ишлаб чиқилган. Бу бўйича “Фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензия профилактикасини оптималлаштири” номли услубий тавсия тасдиқланди (Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти эксперт кенгаши, 2025 йил 28 март, № 25-m/085). Мазкур тавсиялар амалиётга Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўллланма хат №409, 07.05.2025 й.) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (йўлланма хат №01/380, 22.05.2025 й.) амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник Кенгашнинг 2025 йил 15 августдаги 23-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган суткалик артериал босим мониторинги алгоритми фертил ёшдаги аёлларда артериал гипертензия ва унинг асоратларини эрта аниқлаш имконини яратади, касалланиш ва ихтисослашган тиббий ёрдамга мурожаат қилиш ҳолатларини камайтиришга хизмат қилади, соғлиқни сақлаш тизимига тушадиган юкни пасайтириб, ушбу категория беморларнинг ҳаёт сифатини оширади. Иқтисодий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликлари ва уларнинг асоратларини даволашнинг ўртача қиймати 6000000 сўмни ташкил этган ҳолда, 300 нафар бемор текширилганда ва асоратлар хавфи 84 % гача камайгани ҳисобга олинса, умумий иқтисодий самара 1512000000 сўмни ташкил этади. Хулоса: артериал босимни назорат қилиш алгоритмининг жорий этилиши энг юқори тиббий иқтисодий самарани таъминлаб, соғлиқни сақлаш тизими учун йилига тахминан 1,5 миллиард сўмни тежаш имконини беради.