Тўраева Мафтуна Акбар қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Француз тилида неологизмлар шаклланиши ва қўлланилишининг лингвокогнитив жиҳатлари”, 10.00.04 – Европа, Америка ва Австралия халқлари тили ва адабиёти ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.1.PhD/Fil3103
Илмий раҳбар: филология фанлари доктори (DSc), доцент Киселёв Дмитрий Анатолевич.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02.
Расмий оппонентлар: Қаршибаева Улжан Давировна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Бобокалонов Одилшоҳ Остонович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади замонавий француз тилида неологизмларнинг шаклланиши ва функсионаллашуви жараёнида иштирок этувчи когнитив механизмларни аниқлаш ва уларни тизимли тавсифлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
замонавий француз тилида неологизмларнинг шаклланиши когнитив табиатга эга эканлиги, бу воқеликни қайта консептуализация қилиш жараёнида юзага келадиган янги консептуал бирликларнинг вербал ифодаси сифатида намоён бўлиши исботланган, неологизация фақат лингвистик жараён эмас, балки консептуализация, категориялаш ва билимларни ўзлаштириш жараёнларини акс эттирувчи когнитив механизм эканлиги далилланган;
замонавий француз тилида неологизмларнинг энг маҳсулдор шаклланиш моделлари ва механизмлари тизимлаштирилиб, ўзлашма сўзлар, калкалаш, аффиксация, сўз қўшиш, контаминация, шунингдек мавжуд лексик бирликларнинг семантик ривожи когнитив ва тил тизимларининг ўзаро таъсири натижаси сифатида асосланган;
илк бор консептуал интеграция назарияси (блендинг тҳеорй) доирасида неологизмларнинг шаклланишини таҳлил қилишга мўлжалланган лингвокогнитив таҳлил алгоритмлари ишлаб чиқилган, бу эса замонавий француз неологизмлари (Меркозй, дéмоcратуре, cоулоир де ла морт ва бошқалар) материалида янги ментал ва лексик конструксиялар ҳосил бўлиш механизмларини очиб беришга имкон яратганлиги аниқланган;
замонавий француз тилида неологизация жараёнларини фаоллаштирувчи экстралингвистик омиллар таснифланиб, ижтимоий-иқтисодий трансформациялар, илмий-техник тараққиёт, рақамлаштириш жараёнлари ҳамда глобал инқироз ҳолатлари (пандемиялар, экологик ва сиёсий жараёнлар) кабилар янги консептларнинг шаклланиши ва уларнинг тил орқали ифодаланишига туртки берувчи омиллар эканлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Диссертацияда ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулосалар, ишланма ҳамда таклифлар асосида:
замонавий француз тилида неологизмларнинг шаклланиши когнитив табиатга эга эканлиги, бу воқеликни қайта консептуализация қилиш жараёнида юзага келадиган янги консептуал бирликларнинг вербал ифодаси сифатида намоён бўлиши исботланган, неологизация фақат лингвистик жараён эмас, балки консептуализация, категориялаш ва билимларни ўзлаштириш жараёнларини акс эттирувчи когнитив механизм эканлиги далилланган хулосалардан Самарқанд давлат чет тиллар институтининг Эрасмус+дастурининг 585845-ЭПП-1-2017-1-ЭС-ЭППКА2-CБҲТ-ЖП рақамли “Девелопмент оф тҳе интердисcиплинарй мастер програм он Cомпутатионал Лингуистиcс ат Cентрал Асиан Университиес: CЛАСС”мавзусидаги халқаро лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2025-йил 17-июлдаги 2102/02- сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижасида олинган хулосалар, яъни токен-неологизмларни автоматик ажратиш, аниқлаш ва белгилаш, шунингдек, матнларни семантик англаш алгоритмларини такомиллаштириш имконини берган;
замонавий француз тилида неологизмларнинг энг маҳсулдор шаклланиш моделлари ва механизмлари тизимлаштирилиб, ўзлашма сўзлар, калкалаш, аффиксация, сўз қўшиш, контаминация, шунингдек мавжуд лексик бирликларнинг семантик ривожи когнитив ва тил тизимларининг ўзаро таъсири натижаси сифатида асосланган илмий янгилик ва хулосалардан Қарши давлат университетида 2021-2023-йилларда амалга оширилган СУЗ-800-21ГР-381 рақамли “Реинфорcинг Энглиш Лангуаге cомпетенcе ат Карши Стате Университй” номли халқаро грант лойиҳаси ишланмаларида фойдаланилган (Қарши давлат университетининг 2025-йил 4-июлдаги 04/3039- сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижалари жаҳон тилшунослигида ва мамлакатимизда амалга оширилаётган таълим ислоҳотлари жараёнида, замонавий ижтимоий-лингвистик эҳтиёжларга мос бўлган ҳолда, айниқса, Қарши давлат университетида хорижий тилларни (жумладан, инглиз ва француз тилларини) ўқитиш ҳамда таржима фаолиятини такомиллаштириш йўлида илмий-амалий аҳамият касб этган;
илк бор консептуал интеграция назарияси (блендинг тҳеорй) доирасида неологизмларнинг шаклланишини таҳлил қилишга мўлжалланган лингвокогнитив таҳлил алгоритмлари ишлаб чиқилган, бу эса замонавий француз неологизмлари (Меркозй, дéмоcратуре, cоулоир де ла морт ва бошқалар) материалида янги ментал ва лексик конструксиялар ҳосил бўлиш механизмларини очиб беришга имкон яратганлиги аниқланган хулосалардан Самарқанд Француз Алянсида 2025-йил 21-мартдан 21-апрелгача бўлиб ўткан Франкофония ҳафталиги тадбирларида фойдаланилган (Самарқанд Француз Алянсининг 2025-йил 30-апрелдаги 02-сонли маълумотномаси). Ушбу изланишлар натижалари Самарқанд Француз Алянсида жорий этилаётган тадбирлар, жумладан, доира суҳбатлари, қўлланилаётган услубий-методик ёндашувлар ҳамда луғатлардан тўғри фойдаланиш бўйича йўриқномалар ишлаб чиқиш ва уларни амалиётда тарғиб этиш жараёнида кенг қўлланилган;
замонавий француз тилида неологизация жараёнларини фаоллаштирувчи экстралингвистик омиллар таснифланиб, ижтимоий-иқтисодий трансформациялар, илмий-техник тараққиёт, рақамлаштириш жараёнлари ҳамда глобал инқироз ҳолатлари (пандемиялар, экологик ва сиёсий жараёнлар) кабилар янги консептларнинг шаклланиши ва уларнинг тил орқали ифодаланишига туртки берувчи омиллар эканлиги исботланган хулосалардан Самарқанд вилояти телерадиоканали компаниясида 2025-йил 29-апрел куни “Самарқанд” радиоканалида эфирга узатилган “Кун мавзуси” эшиттириши ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Самарқанд вилоят телерадиоканалининг 2025-йил 2-майдаги 01-07/179-сонли маълумотномаси). Натижада, янги сўзларнинг юзага келишини фаоллаштирувчи экстралингвистик омиллар таъсирида, француз консептосферасида миллий ўзликни сақлаш учун инглиз тилидан кириб келаётган тушунчаларнинг миқдорини камайтириш ва тилнинг ички имкониятларидан келиб чиқиб, янги дунё тасвирларини тилда ифода этиш жараёнларини ўрганишга хизмат қилган.