Хошмуратова Инкар Полатовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: “Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактаблари ўқувчиларига рус тили мақол ва маталларини ўқитиш методикаси”, 13.00.02 – Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (рус тили).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2018.3.PhD/Ped661.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони: Ахмедова Лайлохон Толибжоновна, педагогика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоқ давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ давлат университети, DSc.03/30.04.2021.Fil.20.01.
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони: педагогика фанлари доктори (DSc), профессор Ахмедова Малохат Эргашевна, педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент Кабулова Мехрибан Толибаевна.
Етакчи ташкилот номи: Жиззах давлат педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактаблари ўқувчиларига рус тилидаги мақол ва маталларни ўқитиш методикасини интерфаол технология усул ва воситаларини қўллаш орқали такомиллаштиришдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактаблари ўқувчиларига рус тилидаги мақол ва маталларни ўргатиш методикаси интерфаол технология тамойиллари (ўқитувчининг ўқувчилар билан мулоқотининг демократик услубига ўтиш тамойили, ўқитишнинг рефлексивлик тамойили) ва ақлий ҳужум, сюжетли-ролли ўйин, ассоциатив метод, кичик гуруҳларда ишлаш, эмпатия методи каби ўқитиш методлари асосида такомиллаштирилган;
Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактабларининг 10-11-синф ўқувчиларига рус тилидаги мақол ва маталларни ўргатиш учун интерфаол усуллардан (брейнрайтинг, сюжетли-ролли ўйин, ассоциатив усул, кичик гуруҳларда ишлаш, эмпатия усули, доскада ақлий ҳужум) фойдаланиш асосида ўқувчиларни ўқув фаолиятига жалб қилиш ва уларнинг РТХЦ бўйича лингвистик, дискурсив, прагматик, ижтимоий-маданий компетенсияларини такомиллаштиришга бўлган мотивация даражасини оширишга қаратилган топшириқлар ва машқлар тизими ишлаб чиқилган;
рус ва қорақалпоқ тилларидаги энг кўп қўлланиладиган мақол ва маталларнинг контраст хусусиятлари уларнинг мавзуси, мазмуни ва вазифалари, шунингдек, уларнинг асосий таркибий-семантик ва лингвомаданий жиҳатлари соҳасидаги ўхшашлик ва фарқларни ҳисобга олган ҳолда илмий ўрганилган;
таълим қорақалпоқ тилида олиб бориладиган мактаб ўқувчиларининг рус тилидаги мақол ва маталларни тўғри танлай олиш ва уларни турли мулоқот вазиятларида тилнинг мустақил қурилиш бирликлари сифатида фаол қўллай олиш қобилияти ва тайёргарлиги сифатида талқин қилиш асосида "рус тилидан хорижий тил сифатида паремиологик компетенсия" категориясининг ҳажми ва аҳамияти асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактаблари ўқувчиларига рус тилидаги мақол ва маталларни ўргатиш методикаси бўйича ишлаб чиқилган назарий-методологик ва амалий натижалар асосида:
Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактаблари ўқувчиларига рус тилидаги мақол ва маталларни интерфаол технология тамойиллари (ўқитувчининг ўқувчилар билан мулоқотининг демократик услубига ўтиш тамойили, ўқитишнинг рефлексивлик тамойили) ва ақлий ҳужум, сюжетли-ролли ўйин, ассоциатив метод, кичик гуруҳларда ишлаш, эмпатия методи каби ўқитиш усуллари асосида такомиллаштирилган ўқитиш методикаси бўйича таклиф ва тавсиялардан "Русско-каракалпакский словарь-справочник пословиц и поговорок" номли ўқув қўлланмани ишлаб чиқишда фойдаланилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг буйруғига асосан 675244 рақамли ўқув адабиётларини нашр этишга рухсатномаси). Натижада луғатнинг макроструктураси ва микроструктураси оптималлаштирилган, бу эса таълим қорақалпоқ тилида олиб бориладиган мактаб ўқувчиларига рус паремиологиясини ўқитишда дидактик материал манбаи сифатида унинг самарадорлигини таъминлаган;
Қорақалпоғистон Республикаси умумтаълим мактаблари 10-11-синф ўқувчиларига рус тилидаги мақол ва маталларни интерфаол методлар (брейнрайтинг, сюжетли-ролли ўйин, ассоциатив усул, кичик гуруҳларда ишлаш, эмпатия усули, доскада ақлий ҳужум) ёрдамида ўргатиш орқали ўқувчиларни ўқув фаолиятига жалб қилиш ва уларнинг РТХЦ бўйича лингвистик, дискурсив, прагматик, ижтимоий-маданий компетенсияларини такомиллаштиришга бўлган мотивация даражасини оширишга қаратилган топшириқ ва машқлар тизимига оид таклиф ва тавсиялардан "Рус тили миллий аудитория учун" номли ўқув қўлланмани ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2023-йил 22-декабрдаги 537-сон буйруғига асосан 508293-рақамли ўқув адабиётларини нашр этишга рухсатномаси). Натижада, ўқув қўлланманинг консепсияси такомиллаштирилган ва назарий базаси бойитилган;
рус ва қорақалпоқ тилларидаги энг кўп қўлланиладиган мақол ва маталларнинг контраст хусусиятларини, уларнинг мавзуси, мазмуни ва вазифалари, шунингдек, уларнинг асосий таркибий-семантик ва лингвомаданий жиҳатлари соҳасидаги ўхшашлик ва фарқларни ҳисобга олган ҳолда илмий асосланган хулосалар Ўзбекистон педагогика илмий-тадқиқот институти Қорақалпоғистон филиалида бажарилган АИ-ХТ-0-92997 рақамли "Ёшларни умуминсоний, миллий ва тарихий қадриятлар уйғунлиги асосида маънавий-ахлоқий тарбиялаш муаммолари" мавзусидаги амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган. (Ўзбекистон педагогика илмий-тадқиқот институти Қорақалпоғистон филиалининг 29.07.2025-йилдаги 322-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа мазмуни рус ва қорақалпоқ тиллари паремиологик фондининг контрастив хусусиятлари ҳақидаги янги илмий-назарий маълумотлар билан бойитилган;
таълим қорақалпоқ тилида олиб бориладиган мактаб ўқувчиларининг рус тилидаги мақол ва маталларни тўғри танлай олиш ва уларни турли мулоқот вазиятларида тилнинг мустақил қурилиш бирликлари сифатида фаол қўллаш қобилияти ва тайёргарлиги сифатида "рус тилидан хорижий тил сифатида паремиологик компетенсия" категорияси мазмунини аниқлаштириш натижалари бўйича олинган илмий хулосалар Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2021-2023-йилларда бажарилган "Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик манзарасини монографик аспектда таҳлил қилиш" мавзусидаги фундаментал илмий лойиҳа доирасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2021-2023-йиллардаги маълумотномаси). (Ўзбекистон педагогика илмий-тадқиқот институти Қорақалпоғистон филиалининг 28.07.2025-йилдаги 434/2-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа мазмуни "паремиологик компетенсия" категориясининг ҳажми ва мазмунига оид янги эксперт фикри билан бойитилган.