Кулдашева Яйраҳон Мирзакаримовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумот.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ўткир комбинацияланган мия шикастланишларида иккиламчи мия шикастланишини башорат қилиш ва олдини олишда гормонал ҳолат» 14.00.03 – Эндокринология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзусининг рўйхатга олиш рақами: B2025.1.PhD/Tib1875.
Илмий раҳбар: Хайдарова Феруза Алимовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият юритаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.03.
Расмий оппонентлар: Шагазатова Барно Хабибуллаевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Рустам Бафоевич Ҳазраткулов, тиббиёт фанлари доктори (DSc), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Буҳоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация мавзуси: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: иккиламчи мия шикастланиши билан оғриган беморларда қўшма бош мия жароҳати прогнози ва натижасига статистик жиҳатдан сезиларли таъсир кўрсатадиган омилларни аниқлаш ва шахсийлаштирилган прогноз моделини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор қўшалоқ бош мия жароҳати БМЖ ва миянинг иккиламчи шикастланиши бўлган беморларда, оғирлик даражаси ва узоқ муддатли даврдаги динамикасини ҳисобга олган ҳолда, С100-β нейромаркерининг комплекс клиник-лаборатор ва инструментал текшируви асосида унинг бўсаға даражасидаги прогностик аҳамиятга эга қиймати >1,5 мкг/л эканлиги аниқланган;
БМЖнинг ўткир ва сурункали босқичларида С100-β нейромаркери даражаси билан қоннинг гормонал кўрсаткичлари ва бош мия нейровизуаллашуви натижалари ўртасида ишончли боғлиқликлигининг мия иккиламчи шикастланиши маркери сифатидаги роли исботланган;
БМЖнинг ўткир даврида сув-электролит мувозанати бузилган беморларда гипоталамо-гипофизар тизимнинг яққол дисфункцияси ривожланишида ҳолат ренин-альдостерон тизимининг фаоллашуви фонида АКТГ, СТГ, ИФР-1, ТТГ, ЛГ, ФСГ ҳамда жинсий гормонлар миқдорининг пасайиши билан намоён бўлиши аниқланган;
илк бор БМЖдан кейинги узоқ муддатли даврда ўсиш гормони танқислиги, гипогонадотроп гипогонадизм ва иккиламчи гипотиреознинг юқори частотаси С100-β нинг юқори даражаси билан боғлиқлиги асосида нейромаркер, гормонал ва МРТ маълумотлари интеграциясига таянган нейроэндокрин асоратларни эрта ташхислаш алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Бош миянинг қўшма шикастланиши ва иккиламчи мия шикастланиши бўлган беморларни ўз вақтида ташхислаш бўйича олинган натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига жорий этилди:
биринчи илмий янгилик: илк бор қўшалоқ бош мия жароҳати БМЖ ва миянинг иккиламчи шикастланиши бўлган беморларда, оғирлик даражаси ва узоқ муддатли даврдаги динамикасини ҳисобга олган ҳолда, С100-β нейромаркерининг комплекс клиник-лаборатор ва инструментал текшируви асосида унинг бўсаға даражасидаги прогностик аҳамиятга эга қиймати >1,5 мкг/л эканлиги аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти кенгашининг 27.08.2025 йидаги йиғилишида №01-сон билан тасдиқланган “Бош миянинг ўткир қўшма шикастланишларида гормонал ўзгаришлар: бирламчи бўғин шифокори амалиётида диагностика ва профилактика хусусиятлари” услубий тафсийнома мазмунига сингдирилган ва бу икки вилоятда иш амалиётига жорий этилди: Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИХИАТМ Фарғона филиалида (21.07.2025 й.) ва Академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИХИАТМ Наманган филиалида (03.07.2025 й.) (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07.10 даги 26-сонли баённомаси). Ижтимоий самарадорлик: Нейромаркер даражаларини аниқлашни жорий этиш орқали С100- б. бош миянинг иккиламчи шикастланиши билан БМЖ қўшма бўлган беморларда яқин посттравматик даврда нейроэндокрин дисфункция (НЕД) ва неврологик асоратлар ривожланиш хавфини ўз вақтида аниқлаш имконини беради ва шу билан ўлимни камайтиради. Иқтисодий самарадорлик: Даволашнинг яқин даврида бош миянинг иккиламчи шикастланиши билан БМЖ қўшма бўлган беморларда NED ривожланиш хавфини эрта ташхислаш такрорий жарроҳлик даволаш харажатларини тежашга ёрдам беради. Шундай қилиб, агар бош миянинг иккиламчи шикастланиши билан қўшма БМЖ бўлган битта беморни жарроҳлик йўли билан даволаш нархи 15 дан 20 миллион сўмгача бўлса, битта беморни такрорий жарроҳлик йўли билан даволаш ҳам 30 дан 40 миллион сўмгача бўлади. Бош миянинг иккиламчи шикастланиши билан қўшма БМЖ бўлган битта беморни 10 кунга касалхонага ётқизиш билан кейинги реабилитация ва консерватив даволаш нархи 7 дан 10 миллион сўмгача, ўртача 8,5 миллион сўмни ташкил қилади. Хулоса: даволаш бошлангандан кейинги яқин даврда бош миянинг иккиламчи зарарланиши билан БМЖ қўшма бўлган беморларда NED ривожланиш хавфини ўз вақтида аниқлаш уларнинг ҳолатини нейромаркер С100- б ёрдамида мониторинг қилиш имконини берди, бу эса битта беморни текшириш ва даволашда 37 миллиондан 50 миллион сўмгача тежашга олиб келди;
иккинчи илмий янгилик: БМЖнинг ўткир ва сурункали босқичларида С100-β нейромаркери даражаси билан қоннинг гормонал кўрсаткичлари ва бош мия нейровизуаллашуви натижалари ўртасида ишончли боғлиқликлигининг мия иккиламчи шикастланиши маркери сифатидаги роли исботланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти кенгашининг 27.08.2025 йидаги йиғилишида №01-сон билан тасдиқланган “Бош миянинг ўткир қўшма шикастланишларида гормонал ўзгаришлар: бирламчи бўғин шифокори амалиётида диагностика ва профилактика хусусиятлари” услубий тафсийнома мазмунига сингдирилган бу икки минтақада иш амалиётига жорий этилди, РИХИАТМ Фарғона филиалида (21.07.2025 й.) ва РИХИАТМ Наманган филиалида (03.07.2025 й.) (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07.10даги 26-сонли баённомаси). Ижтимоий самарадорлик:. Қўшма бош мия жароҳати ва иккиламчи мия шикастланиши бўлган беморларда С100-б неуромаркери, қоннинг биокимёвий ва гормонал кўрсаткичлари, бош мия ва гипофизнинг МСКТ текширувини комплекс баҳолаш, нейроэндокрин дисфункция ривожланиши хавф омилларини тўлиқ ҳисобга олишга ёрдам беради, бу эса аҳолининг замонавий тиббий технологиялар ҳамда мониторинг ва даволашнинг янги усулларидан фойдаланиш имкониятини оширди. Иқтисодий самарадорлик: Бош миянинг иккиламчи зарарланиши билан БМЖ қўшма бўлган беморларда НЕДни эрта ташхислашда кузатувнинг эрта ва кечки даврларида бир қатор асоратларни даволашга сарфланадиган маблағлар камаяди. Шундай қилиб, агар БМЖ билан оғриган беморларнинг шифохонадаги ўринларининг ўртача кунлик нархи ўртача 900 минг сўмни ташкил этса, БМЖ ва бош миянинг иккиламчи шикастланишида - у 1 миллион 800 минг сўмни ташкил этади, бу 2 баравар қиммат. Хулоса: Нейромаркерни комплекс баҳолаш С100- б. , қоннинг биокимёвий ва гормонал кўрсаткичлари, эрта ва кечки кузатув даврида иккиламчи мия шикастланиши билан БМЖ бўлган беморларда бош мия ва гипофизнинг МСКТ текшируви ўртача 10 кун давомида даволанган 1 бемор учун клиникада маблағларни 9 миллион сўмгача тежашга ёрдам беради.
учинчи илмий янгилик: БМЖнинг ўткир даврида сув-электролит мувозанати бузилган беморларда гипоталамо-гипофизар тизимнинг яққол дисфункцияси ривожланишида ҳолат ренин-альдостерон тизимининг фаоллашуви фонида АКТГ, СТГ, ИФР-1, ТТГ, ЛГ, ФСГ ҳамда жинсий гормонлар миқдорининг пасайиши билан намоён бўлиши аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти кенгашининг 27.08.2025 йидаги йиғилишида №01-сон билан тасдиқланган “Бош миянинг ўткир қўшма шикастланишларида гормонал ўзгаришлар: бирламчи бўғин шифокори амалиётида диагностика ва профилактика хусусиятлари” услубий тафсийнома мазмунига сингдирилган бу икки минтақада иш амалиётига жорий этилди, хусусан, академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИХИАТМ Фарғона филиалида (21.07.2025 й.) ва академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИХИАТМ Наманган филиалида (03.07.2025 й.) (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07.10даги 26-сонли баённомаси). Ижтимоий самарадорлик: NED ривожланиши хавф омилларининг кўп омилли таҳлили бўйича олиб борилган ҳисоб-китоблар натижасида ўрганилган беморлар гуруҳи орасида хавф гуруҳларини аниқлаш ва даволаш алгоритмини ишлаб чиқиш имкони яратилди. Бу эса ногиронлик ва ўлим даражасининг пасайишига олиб келди. Иқтисдий самарадорлик: Ўз вақтида ташхис қўйиш ва даволаш меъёрий биокимёвий кўрсаткичлар билан амбулатор кузатувда ҳар бир бемор учун 4,0 миллион сўмдан 10 миллион сўмгача тежаш имконини берди. Хулоса: Бош миянинг иккиламчи зарарланиши билан БМЖ қўшма бўлган беморларда нейроэндокрин асоратлар ривожланишининг хавф омилларини ва нейромаркернинг прогностик аҳамиятини С100- б. интеграл баҳолаш хавф гуруҳларини белгилади: юқори, ўрта ва паст хавф даражалари, бу беморларни кузатишни яхшилашга ва консерватив терапия самарадорлигини оширишга ёрдам берди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор БМЖдан кейинги узоқ муддатли даврда ўсиш гормони танқислиги, гипогонадотроп гипогонадизм ва иккиламчи гипотиреознинг юқори частотаси С100-β нинг юқори даражаси билан боғлиқлиги асосида нейромаркер, гормонал ва МРТ маълумотлари интеграциясига таянган нейроэндокрин асоратларни эрта ташхислаш алгоритми ишлаб чиқилганлиги Андижон давлат тиббиёт институти кенгашининг 27.08.2025 йидаги йиғилишида №01-сон билан тасдиқланган “Бош миянинг ўткир қўшма шикастланишларида гормонал ўзгаришлар: бирламчи бўғин шифокори амалиётида диагностика ва профилактика хусусиятлари” услубий тафсийнома мазмунига сингдирилган бу икки минтақада иш амалиётига жорий этилди, хусусан, академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИХИАТМ Фарғона филиалида (21.07.2025 й.) ва академик Ё.Х.Тўрақулов номидаги РИХИАТМ Наманган филиалида (03.07.2025 й.) (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 07.10даги 26-сонли баённомаси). Ижтимоий самарадорлик: Беморларни кузатиш динамикасида миянинг иккиламчи шикастланиши билан БМЖ бўлган беморларни мониторинг қилиш ва баҳолаш самарадорлиги кўрсатилган. Иқтисодий самарадорлик: Биз томонимиздан ишлаб чиқилган хавф шкаласи таҳлили ёрдамида бош миянинг иккиламчи шикастланиши билан БМЖ қўшма бўлган беморларда эрта ва кечки даврда НЕДнинг олдини олиш орқали иқтисодий самарага эришиш мумкин. Шундай қилиб, ўртача бош мия жароҳати билан оғриган беморлар турли асоратлар мавжудлиги сабабли йилига бир-икки марта шифохонада такрорий консерватив даволанади, бунинг учун 15 миллион сўмдан ортиқ маблағ керак бўлади. Бемор тўғри даволанса, 1 нафар бемор ҳисобига 5-7 млн сўм маблағ тежалади. Хулоса: Тадқиқот натижалари бош миянинг иккиламчи шикастланиши билан оғриган беморларда қўшма БМЖ натижаларини башорат қилиш алгоритмининг самарадорлигини ва уни амалий соғлиқни сақлашга жорий этиш зарурлигини тасдиқлади.
