Асадулло Олимжон ўғли Хасановнинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
    Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи номи): “Туркистонда миллий ижтимоий-сиёсий тузилмалар тарихи (ХИХ аср охири – ХХ аср биринчи чораги)” мавзусидаги 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: В2024.2.PhD/Tar1953
Илмий раҳбар: Дилноза Муйидиновна Жамолова, тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фанлар академияси Тарих институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса, ИК рақами: Ўзбекистон Фанлар академияси Тарих институти. DSc.02/30.12.2019. Tar.56.01. 
Расмий оппонентлар: Гавҳар Эсоновна Мўминова, тарих фанлари доктори, профессор;
Абдулла Нуритдинович Расулов, тарих фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 19-юзйиллик охири – 20-юзйиллик биринчи чорагида Туркистонда тузилган миллий ижтимоий-сиёсий уюшмалар фаолият тарихини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
Туркистондаги миллий ижтимоий-сиёсий тузилмалар шаклланиши  ва фаолият йўналишига қараб 4 босқичи: ХИХ аср охири – 1908-йил –– мустамлака бошқарув тартиблари ва тузумига қарши йўналишда зиёлиларнинг яширин уюшма ва йиғинларини пайдо бўлиш; 1909 – 1916-йиллар –– яширин уюшмалар билан бир қаторда расмий  ижтимоий-маданий тузилмаларга асос солиниши; 1917 – 1918-йиллар   –– миллий сиёсий ташкилот ва партиялар тузилиши даври; 1918 – 1924-йиллар –– совет ҳокимияти томонидан барча миллий ижтимоий-сиёсий тузилмаларнинг фаолиятига чек қўйиши ва уни натижасида яширин ташкилотлар воситасида кураш олиб бориш давридан иборатлиги асосланган;
Туркистонда жадидлар мустамлака назоратини четлаб ўтиш мақсадида “гап”, “машраб”, “мажлис” каби маросим кўринишида йиғинлар ўтказгани, уларда ижтимоий-сиёсий масалалар (ислоҳот лойиҳалари тайёрлаш, турли низом ва дастурлар ишлаб чиқиб жамиятлар тузиш, она тилини ҳимоя қилиш, таълим тизимини ислоҳ қилиш, миллий матбуот ва театрни йўлга қўйиш, хайрия жамиятлари орқали ёрдамга муҳтож аҳолини қўллаб-қувватлаш, хорижга талабалар юбориш) муҳокама қилиниб қарорлар чиқарилгани ҳамда шу бирлашмалар негизида шаклан маданий, мазмунан сиёсий фаолият юритган тараққийпарварлик уюшмалари орқали 1905-йилдан бошлаб “Туркистон мухторияти” ғояси фаол илгари сурилгани аниқланган;
Туркистон мухториятининг ҳарбий куч билан ағдарилиши, жадидларнинг совет ҳукуматига ишончсизлиги, миллий сиёсий ҳаракат йўналиши мухториятчиликдан мустақиллик томон ўзгариши натижасида “Миллий иттиҳод” яширин ташкилоти тузилгани ва ушбу ташкилот (йирик қўрбошилар ҳузурига вакиллар юбориш, қўрбошиларни ҳарбий қурол-яроғ билан таъминлаш, мағлубиятга учраган қўрбошиларни хорижга чиқариб юбориш, советларга қарши тажрибали усмонли турк зобитлари тажрибасидан фойдаланиш, халқ орасида тарғибот йўли билан қўрбошиларга ижобий муносабатни шакллантириш орқали) истиқлолчилик ҳаракатида бош марказга айлангани далилланган;
Совет ҳокимиятининг туркистонлик зиёлиларнинг қатағон қилиши, истиқлолчилик ҳаракатларини бостирилиши ҳамда миллий чегараланиш сиёсатининг амалга оширилиши натижасида 1924-йилга келиб “Миллий иттиҳод” ташкилотининг Туркистондаги фаолияти тўхтаб, хорижга кўчгани ва у ерда 1940-йилга қадар совет ҳокимиятига қарши муҳожирларни бирлаштириш, ҳукуматнинг мустамлакачилик сиёсатини фош этиш, чет элда таҳсил олаётган ёшларни озодлик руҳида тарбиялаш каби ғоявий кураш йўлига ўтгани асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Мавзу юзасидан ишлаб чиқилган илмий хулоса ва таклифлар асосида:
Туркистондаги миллий ижтимоий-сиёсий тузилмалар шаклланиши  ва фаолият йўналишига қараб 4 босқичи: ХИХ аср охири – 1908-йил –– мустамлака бошқарув тартиблари ва тузумига қарши йўналишда зиёлиларнинг яширин уюшма ва йиғинларини пайдо бўлиш; 1909 – 1916-йиллар –– яширин уюшмалар билан бир қаторда расмий  ижтимоий-маданий тузилмаларга асос солиниши; 1917 – 1918-йиллар   –– миллий сиёсий ташкилот ва партиялар тузилиши даври; 1918 – 1924-йиллар –– совет ҳокимияти томонидан барча миллий ижтимоий-сиёсий тузилмаларнинг фаолиятига чек қўйиши ва уни натижасида яширин ташкилотлар воситасида кураш олиб бориш давридан иборатлиги;
Туркистонда жадидлар мустамлака назоратини четлаб ўтиш мақсадида “гап”, “машраб”, “мажлис” каби маросим кўринишида йиғинлар ўтказгани, уларда ижтимоий-сиёсий масалалар (ислоҳот лойиҳалари тайёрлаш, турли низом ва дастурлар ишлаб чиқиб жамиятлар тузиш, она тилини ҳимоя қилиш, таълим тизимини ислоҳ қилиш, миллий матбуот ва театрни йўлга қўйиш, хайрия жамиятлари орқали ёрдамга муҳтож аҳолини қўллаб-қувватлаш, хорижга талабалар юбориш) муҳокама қилиниб қарорлар чиқарилгани ҳамда шу бирлашмалар негизида шаклан маданий, мазмунан сиёсий фаолият юритган тараққийпарварлик уюшмалари орқали 1905-йилдан бошлаб “Туркистон мухторияти” ғояси фаол илгари сурилгани тўғрисидаги илмий хулосалардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Тарих майдони” кўрсатувлари сенарийсини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг 2025-йил 26-сентябрдаги 15-33/720-сон маълумотномаси). Тадқиқот натижалари жадидларнинг сиёсий фаолияти ва мухторият шаклланиши ҳақидаги баҳсли масалаларни ойдинлатишга хизмат қилади.
Туркистон мухториятининг ҳарбий куч билан ағдарилиши, жадидларнинг совет ҳукуматига ишончсизлиги, миллий сиёсий ҳаракат йўналиши мухториятчиликдан мустақиллик томон ўзгариши натижасида “Миллий иттиҳод” яширин ташкилоти тузилгани ва ушбу ташкилот (йирик қўрбошилар ҳузурига вакиллар юбориш, қўрбошиларни ҳарбий қурол-яроғ билан таъминлаш, мағлубиятга учраган қўрбошиларни хорижга чиқариб юбориш, советларга қарши тажрибали усмонли турк зобитлари тажрибасидан фойдаланиш, халқ орасида тарғибот йўли билан қўрбошиларга ижобий муносабатни шакллантириш орқали) истиқлолчилик ҳаракатида бош марказга айлангани;
Совет ҳокимиятининг туркистонлик зиёлиларнинг қатағон қилиши, истиқлолчилик ҳаракатларини бостирилиши ҳамда миллий чегараланиш сиёсатининг амалга оширилиши натижасида 1924-йилга келиб “Миллий иттиҳод” ташкилотининг Туркистондаги фаолияти тўхтаб, хорижга кўчгани ва у ерда 1940-йилга қадар совет ҳокимиятига қарши муҳожирларни бирлаштириш, ҳукуматнинг мустамлакачилик сиёсатини фош этиш, чет элда таҳсил олаётган ёшларни озодлик руҳида тарбиялаш каби ғоявий кураш йўлига ўтгани каби маълумотлардан 2021 – 2023-йиллари Тарих институтида бажарилган “Жадид.уз электрон платформасини яратиш” мавзусидаги илмий лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025 йил 22-октябрдаги 3/1255-2515-сонли маълумотномаси). Аниқланган ҳужжат ва материаллар жадидчилик ҳаракатининг кам ўрганилган қисми миллий сиёсий ташкилот ва тузилмалар билан боғлиқ жараёнларни янги маълумотлар билан бойитишга хизмат қилади.