Хасанова Гулчехра Хикмат қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Витамин D танқислиги бор аёлларда метаболик синдромни кечишининг хусусиятлари” 14.00.05 – Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Тib4498.
Илмий раҳбар: Тухтаева Нигора Хасановна, тиббиёт фанлар доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib01.02.
Расмий оппонентлар: Даминова Лола Турғунпулатовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Юлдашева Гулчеҳра Рустамовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Абу Али Ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: D витамини танқислиги бўлган аёлларда метаболик синдромнинг клиник ва генетик кечиш хусусиятларини баҳолаш, шунингдек метаболик синдромни аниқлаш ҳамда даволаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан ибoрат:
D витамини танқислиги билан кечувчи метаболик синдромнинг клиник-метаболик фенотипи генетик жиҳатдан, яъни VDR гени FokI (rs10735810) ва ApaI (rs7975232) полиморфизмларининг мавжудлиги инсулинга резистентлик, абдоминал семириш ва дислипидемия оғирлашиши билан ишончли боғлиқлиги аниқланган;
D витамини танқислиги фонида метаболик синдром 25(OH)D паст даражаси, VDR генетик вариантлари ва яллиғланиш маркерлари (hs-CRP, TNF-α, IL-6) ўзгаришига мувофиқ ҳолда ривожланиши аниқланган;
метаболик синдромни коррекция қилишда D витамини (холекальциферол) ва мио-инозитолни кам углеводли, юқори ёғли (LCHF) парҳез билан биргаликда қўллаш орқали висцерал ёғ камайиши, инсулинга резистентликнинг пасайиши ва липид профилининг яхшиланиши асосланган;
метаболик синдром ва D витамини танқислиги фонида аёлларда биоимпеданс таҳлилини қўллаш ташхис ва даволаш мониторингини такомиллаштириши, жумладан саркопеник семириш ҳамда яширин висцерал ёғ тўпланишини аниқлаши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Витамин D танқислиги бор аёлларда метаболик синдромни кечишининг хусусиятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: D витамини танқислиги билан кечувчи метаболик синдромнинг клиник-метаболик фенотипи генетик жиҳатдан, яъни VDR гени FokI (rs10735810) ва ApaI (rs7975232) полиморфизмларининг мавжудлиги инсулинга резистентлик, абдоминал семириш ва дислипидемия оғирлашиши билан ишончли боғлиқлиги аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган терапия ва тиббий реабилитация илмий-амалий тиббиёт маркази 01.02.2025-йилдаги 02/7-сонли, Самарқанд давлат тиббиёт университетининг кўп тармоқли клиникаси 06.02.2025-йилдаги 31-сонли ва Самарқанд давлат тиббиёт университети ҳузуридаги Спорт тиббиёти ва реабилитация илмий-тадқиқот институти 03.02.2025-йилдаги 4-сонли буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 17 ноябрдаги 29/24-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Мехнатга лаёқатли ёшдаги аёллар соғлиғини сақлаш, метаболик синдромни генетик биомаркёрлар ёрдамида эрта ташхислаш ва эндокрин, репродуктив бузилишлар асоратларини камайтириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлик: Метаболик синдромни эрта ташхислаш ва асоратларни олдини олиш натижасида беморларнинг шифохонада даволаниш муддати қисқартирилди ҳамда даволаш ва реабилитациягага кетадиган маблағлар тежалишига эришилди. Хулоса: Тадқиқот натижалари соғлиқни сақлаш тизими харажатларини қисқартириш, профилактик тиббиёт самарадорлигини ошириш ва аёлларнинг ижтимоий-иқтисодий фаоллигини қўллаб-қувватлашда муҳим аҳамият касб этади.
иккинчи илмий янгилик: D витамини танқислиги фонида метаболик синдром 25(OH)D паст даражаси, VDR генетик вариантлари ва яллиғланиш маркерлари (hs-CRP, TNF-α, IL-6) ўзгаришига мувофиқ ҳолда ривожланиши аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган терапия ва тиббий реабилитация илмий-амалий тиббиёт маркази 01.02.2025-йилдаги 02/7-сонли, Самарқанд давлат тиббиёт университетининг кўп тармоқли клиникаси 06.02.2025-йилдаги 31-сонли ва Самарқанд давлат тиббиёт университети ҳузуридаги Спорт тиббиёти ва реабилитация илмий-тадқиқот институти 03.02.2025-йилдаги 4-сонли буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 17 ноябрдаги 29/24-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: инсулинрезистентлик эрта босқичда камаяди, семизлик, дислипидемия регресси кузатилади ва ҳаёт сифати ошади. Иқтисодий самарадорлик: Биоимпенданс текшируви ва 25 (ОН) витамин D даражасини қонда текшириш тахлили ёрдамида, шунингдек метаболик синдромни эрта ташхислаш ва индивидуал даволаниш алгоритми орқали юрак қон-томир касалликлари асоратини даволашга сарфланадиган маблағларни тежашга эришилган. Хулоса: МС бўлган беморлар ҳолатини тўғри бахолаш ва ўз вақтида ташхислаш соғлиқни сақлаш, меҳнат қобилияти ва ўз-ўзига хизмат кўрсатиш кўникмаларини узоқ муддат давомида сақлаб қолиш ва ҳаёт сифатини яхшилаш, ногиронлик ва ўлим хавфини камайтириш имконини берган.
учинчи илмий янгилик: метаболик синдромни коррекция қилишда D витамини (холекальциферол) ва мио-инозитолни кам углеводли, юқори ёғли (LCHF) парҳез билан биргаликда қўллаш орқали висцерал ёғ камайиши, инсулинга резистентликнинг пасайиши ва липид профилининг яхшиланиши асосланганлиги Республика ихтисослаштирилган терапия ва тиббий реабилитация илмий-амалий тиббиёт маркази 01.02.2025-йилдаги 02/7-сонли, Самарқанд давлат тиббиёт университетининг кўп тармоқли клиникаси 06.02.2025-йилдаги 31-сонли ва Самарқанд давлат тиббиёт университети ҳузуридаги Спорт тиббиёти ва реабилитация илмий-тадқиқот институти 03.02.2025-йилдаги 4-сонли буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 17 ноябрдаги 29/24-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: МС билан оғриган беморларда метаболик ва гормонал кўрсаткичларни яхшилаб, бепуштлик, қанли диабет ва унинг асоратлари хавфини олдини олади, шунингдек ҳаёт сифатини ошириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлик: беморларнинг шифохонада даволаниш муддати қисқартирилди ҳамда даволаш ва реабилитациягага кетадиган маблағлар тежалишига эришилди. Хулоса: илмий тадқиқот натижалари МС мавжуд бўлган беморларда индивидул терапевтик ёндошувни белгилаш, соғлиқни сақлаш тизими харажатларини қисқартириш, профилактик тиббиёт самарадорлигини ошириш ва аёлларнинг ижтимоий-иқтисодий фаоллигини қўллаб-қувватлашда муҳим аҳамият касб этади.
тўртинчи илмий янгилик: метаболик синдром ва D витамини танқислиги фонида аёлларда биоимпеданс таҳлилини қўллаш ташхис ва даволаш мониторингини такомиллаштириши, жумладан саркопеник семириш ҳамда яширин висцерал ёғ тўпланишини аниқлаши асосланганлиги Республика ихтисослаштирилган терапия ва тиббий реабилитация илмий-амалий тиббиёт маркази 01.02.2025-йилдаги 02/7-сонли, Самарқанд давлат тиббиёт университетининг кўп тармоқли клиникаси 06.02.2025-йилдаги 31-сонли ва Самарқанд давлат тиббиёт университети ҳузуридаги Спорт тиббиёти ва реабилитация илмий-тадқиқот институти 03.02.2025-йилдаги 4-сонли буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 17 ноябрдаги 29/24-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу натижалар айниқса ҳомиладорликни режалаштиришда муҳим, чунки гипергомоцистеинемия акушерлик ва томир хатарларини оширади. Иқтисодий самарадорлик: Метаболик синдромни эрта ташхислаш ва асоратларни олдини олиш натижасида беморларнинг шифохонада даволаниш муддати қисқартирилди ҳамда даволаш ва реабилитациягага кетадиган маблағлар тежалишига эришилди. Хулоса: Марказий Осиёда D витамини танқислиги ва метаболик синдромда юқори тарқалган шароитда эрта ташхислаш ва даволашдаги персоналлаштирилган ёндашув: преддиабет, юрак-қон томир касалликлари, ноалкогол ёғли жигар касаллигининг самарали олдини олиш стратегияси бўлиши мумкин ва асоратлар ривожланишининг олдини олишда муҳим клиник ва амалий аҳамиятга эга.
