Буриева Фируза Нормуротовнанинг филологоя фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ҳозирги ўзбек шеъриятида анъана ва новаторлик тамойиллари (Усмон Азим, Хуршид Даврон, Абдували Қутбиддин ва Фахриёр ижоди мисолида)”, 10.00.02 – Ўзбек адабиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Fil791
Илмий раҳбар: Ҳасанов Шавкат Аҳадович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.09.08
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Умурова Гўзал Хотамовна, филология фанлари доктори, профессор Қувватова Дилрабо Хабибовна, филология фанлари доктори, профессор Сабирдинов Акбарали Ғафурович.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот мақсади ҳозирги ўзбек шеъриятида анъана ва новаторлик тамойилларини Усмон Азим, Хуршид Даврон, Абдували Қутбиддин ва Фахриёр асарлари мисолида тизимли ёритиш орқали ижодкор маънавий-эстетик олами, индивидуал услуб ва бадиий маҳоратини шакллантирувчи омилларни очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Усмон Азим, Хуршид Даврон, Абдували Қутбиддин, Фахриёр ижоди мисолида анъана ва новаторлик тамойиллари шеърий поетикадаги ихтирокорлик, бадиий тафаккур тарзининг эркинлиги, издошлик, индивидуаллик ва ижодкор услубига боғлиқликда очиб берилган;
ҳозирги замон шеʼриятидаги анъана ва изланишлар Усмон Азимнинг ғазал ва мураббаълари (“Каҳкашоннинг чангида…”, “Ёмонлар завқ ила отғон”), Хуршид Даврон (“Қисқа сонет”), Фахриёр (“Сонетарий”, “Сенсизлик”) ижодидаги сонетлар, Абдували Қутбиддиннинг “Эркин аруз” туркуми мисолида таҳлил этилиб, жанр тадрижи ва поетик тасвирдаги эврилишларнинг давр билан боғлиқ адабий-эстетик ҳодисалар эканлиги асосланган;
замонавий шеъриятда фолклоризм поетикаси, стилизация масалалари Усмон Азим ижодидаги халқ қўшиқ, терма, достонлари анъаналари, Хуршид Даврон индивидуал услубидаги эпик ривоявийлик, Абдували Қутбиддин ва Фахриёр асарларидаги мифологияга аллюзиялар орқали далилланган;
ҳозирги ўзбек шеъриятининг поетик янгиланишида таржима ва адабий алоқаларнинг ўрни Хуршид Давроннинг “Денгиз япроқлари”(япон шеъриятидан), Жалолиддин Румий, Исомиддин Насимий, Юнус Эмро ижодидан таржималари, “Юнус Эмро оҳангларида” туркуми орқали ҳамда шеъриятдаги структурал изланишлар, лирик жанрларнинг трансформацион ўзгаришлари, бадиий адабиёт, санъат ва илм-фандаги интеграция Фахриёрнинг “Геометрик шакллар”, “Аёлғу” достонлари, “Кечинма” , “Тун қуюқ”, “Тонг ташбиҳлари” сингари шеърлари мисолида асосланган;
интерматнлиликнинг адабий анъана ҳодисаси эканлиги Хуршид Даврон ижодидаги ривоят ва тарихий воқеаларга мурожаатда, Фахриёр шеъриятидаги киноявийлик, мақол, матал, фразеологик бирикмалар, ҳикматли сўзларга новаторона ёндашувлар асосида ёритилиб, интерматнлиликнинг прецедентлик, реминиссенсия кўринишлари ирсоли масал ва талмеҳ санъатларига ўхшашлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Замонавий ўзбек шеъриятида анъана ва новаторлик тамойилларини Усмон Азим, Хуршид Даврон, Абдували Қутбиддин ва Фахриёр ижоди мисолида тадқиқ этиш, мазкур муаммонинг илмий янгилигини, амалий аҳамиятини белгилаш натижалари ва хулосалари асосида:
Усмон Азим, Хуршид Даврон, Абдували Қутбиддин, Фахриёр ижоди мисолида анъана ва новаторлик тамойиллари шеърий поетикадаги ихтирокорлик, бадиий тафаккур тарзининг эркинлиги, издошлик, индивидуаллик ва ижодкор услубига боғлиқликда очиб берилган ўринлардан Бухоро давлат университетида 2022-2024-йилларда Германия академик алмашинув хизмати ДААД томонидан молиялаштирилган ИД-57663348-сонли “Эуропеан Перспеcтивес ин Диалогуе: Cентрал Асиа анд Wестерн Ресеарч – Мулоқотда Европа истиқболлари: Марказий Осиё ва Ғарб тадқиқотлари” номли халқаро фундаментал илмий тадқиқот лойиҳасида фойдаланилган. (Бухоро давлат университетининг 2025-йил 8-апрел 06/2206-сон маълумотномаси) Натижада Фахриёр ва Абдували Қутбиддин асарлари таҳлиллари замонавий шеър бадииятига оид янги илмий-назарий қарашларнинг ёритилишига хизмат қилган.
Ҳозирги замон шеʼриятидаги анъана ва изланишлар Усмон Азимнинг ғазал ва мураббаълари (“Каҳкашоннинг чангида…”, “Ёмонлар завқ ила отғон”), Хуршид Даврон (“Қисқа сонет”), Фахриёр (“Сонетарий”, “Сенсизлик”) ижодидаги сонетлар, Абдували Қутбиддиннинг “Эркин аруз” туркуми мисолида таҳлил этилиб, жанр тадрижи ва поетик тасвирдаги эврилишларнинг давр билан боғлиқ адабий-эстетик ҳодисалар эканлиги асосланганлигига илмий хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2021-2023-йилларда бажарилган “Қорақалпоқ оғзаки насри (жанрлар тузилиши, генезеси, образлар тизими, сужет ва мотивлари, поетикаси)” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасини бажаришда фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлимининг 2025-йил 27-август 504/1-сон маълумотномаси). Натижада замонавий ўзбек адабиётида салафларга эргашиш, анъанавий ва халқона шеъриятнинг жанр-шакл тадрижи, ифода тарзининг эркинлашувига оид хулосалар чиқариш имконини берган.
Замонавий шеъриятда фолклоризм поетикаси, стилизация масалалари Усмон Азим ижодидаги халқ қўшиқ, терма, достонлари анъаналари, Хуршид Даврон индивидуал услубидаги эпик ривоявийлик, Абдували Қутбиддин ва Фахриёр асарларидаги мифологияга аллюзиялар орқали далилланганлиги ҳақидаги хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида Давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2022-2024-йилларда амалга оширилган № ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион грант лойиҳасида фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 10-апрел 01/4-1325-сон маълумотномаси). Натижада ушбу маълумотлар замонавий ўзбек шеъриятида модерн ва постмодерн услубидаги шеърлар поетикасига, хусусан, бадиий асар тили масалаларига оид материаллар тайёрланишига хизмат қилган.
Ҳозирги ўзбек шеъриятининг поетик янгиланишида таржима ва адабий алоқаларнинг ўрни Хуршид Давроннинг “Денгиз япроқлари”(япон шеъриятидан), Жалолиддин Румий, Исомиддин Насимий, Юнус Эмро ижодидан таржималари, “Юнус Эмро оҳангларида” туркуми орқали ҳамда шеъриятдаги структурал изланишлар, лирик жанрларнинг трансформацион ўзгаришлари, бадиий адабиёт, санъат ва илм-фандаги интеграция Фахриёрнинг “Геометрик шакллар”, “Аёлғу” достонлари, “Кечинма” , “Тун қуюқ”, “Тонг ташбиҳлари” сингари шеърлари мисолида асосланган ўринлардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида Давлат илмий-техник дастури доирасидаги 2021-2023-йилларда бажарилган ПФ-201912258 – Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш амалий грант лойиҳасида фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 12-июл 01/4-3083-сон маълумотномаси). Натижада таржимачилик, адабий алоқаларнинг поетик тил такомилидаги ўрни масалаларнинг ёритилишига муваффақ бўлинган.
Интерматнлиликнинг адабий анъана ҳодисаси эканлиги Хуршид Даврон ижодидаги ривоят ва тарихий воқеаларга мурожаатда, Фахриёр шеъриятидаги киноявийлик, мақол, матал, фразеологик бирикмалар, ҳикматли сўзларга новаторона ёндашувлар асосида ёритилиб, интерматнлиликнинг прецедентлик, реминиссенсия кўринишлари ирсоли масал ва талмеҳ санъатларига ўхшашлиги исботланганлигига доир фикрлардан Ўзбекистон Республикаси Ёзувчилар уюшмаси Самарқанд бўлимининг шеʼрият ва адабий танқид кенгашларида, уюшма қошидаги “Садоқат” ижодий тўгараги машғулотларида маълумот сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2023-йил 10-мартдаги №12 маълумотномаси). Натижада тўгарак машғулотларининг ҳозирги адабий жараён ҳақидаги мавзулари интерматнлилик ҳақидаги назарий маълумотлар билан бойитилишига эришилган.
