Юнусова Умида Ахмаджановнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бухоро вилояти болаларида тиш қатори нуқсонларини ортопедик даволаш орқали тиш-жағ аномалиялари ва деформацияларини олдини олиш», 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/Tib3883.
Илмий раҳбар: Олимов Сиддиқ Шарифович, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Расмий оппонентлар: Камалова Феруза Рахматиллоевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Нигматов Рахматилла Нигматович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: И.К.Ахунбаев номидаги Қирғиз тиббиёт академияси (Қирғизистон).
II. Тадқиқотнинг мақсади: болаларда тиш қатори нуқсонларини ортопедик даволаш орқали тиш-жағ деформациясининг олдини олиш ва самарадорлигини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ўрганилаётган контингентда тиш-жағ деформациясининг пайдо бўлишига сабаб бўлувчи одатларнинг ёш ва жинс нуқтаи назаридан талқин қилинадиган маълумотлар олиниб, «тиш-жағ деформацияларининг ривожланиши бўйича хавф гуруҳи» ҳамда «ортодонтияда муддатли шахсийлаштирилган тиббий кўрик» тушунчалари асосланган;
илк бор тиш қатори нуқсонлари мавжуд болаларда, кефалометрия болаларда юзнинг кенглиги, унинг баландлиги меьёр чегараларида бўлгани, MFI юзнинг ўртача кенглигига мос келганини кўрсатган, юз профили типида ўзгаришлар 2,67, юқори лаб холатида 2,19, пастки лаб холатида 2,72 ва ияк жойлашуви холатида 2,98 мартагача кўпни ташкил этгани, ўзгаришлар тенденцияси бир хил бўлгани ҳолда улар интенсивлиги фарқли бўлгани аниқланган;
илк бор болаларнинг ортодонтик ёрдам билан қамраб олишнинг ва унга бўлган объектив эҳтиёж меъёрларининг, индивидуал даражада профилактик тадбирларни режалаштиришда муҳим асос бўлиб, ота-оналардан стоматологик касалликлар тўғрисидаги билим кўникмалари учун олинган сўровномалар ҳамда тиш-жағ деформацияларининг олдини олиш бўйича гигиеник билимларнинг кўлами аниқланган;
илк бор болалар орасида ташҳисланадиган ушбу патологиянинг тиббий-ижтимоий жиҳатларини ўрганиш орқали бирламчи ва иккиламчи профилактикасини ташкил этиш асослари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга тадбиғи бўйича 2025 йил 17 ноябрдаги 29/58– сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор ўрганилаётган контингентда тиш-жағ деформациясининг пайдо бўлишига сабаб бўлувчи одатларнинг ёш ва жинс нуқтаи назаридан талқин қилинадиган маълумотлар олиниб, «тиш-жағ деформацияларининг ривожланиши бўйича хавф гуруҳи» ҳамда «ортодонтияда муддатли шахсийлаштирилган тиббий кўрик» тушунчалари асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: Бухоро вилояти болаларида тиш-жағ деформациясида ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олиш ишлаб чиқилди ва амалиётга қўллаш учун тавсия этилди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Андижон вилоят болалар стоматология маркази бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №24-сон), Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №74-I-сон) ҳамда Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (27.03.2025 й.; №40-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги болаларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишда тавсия этилаётган ушбу янги замонавий ташхислаш ва даволаш усулининг ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир болага сарфланган маблағнинг 250000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 3 кунга қисқартирдик. Хулоса: “Тиш қатори нуқсонларини ортопедик даволаш орқали тиш-жағ аномалиялари ва деформацияларини олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув усуллари” деб номланган услубий тавсияномагига кўра биринчи доимий моляр тишларнинг тож кисмини едирилиш даражаси 0,6-1,2 гача бўлганда қистирма билан 18% болаларда,қоплама билан 66% ва штифли тишлар билан 16% тадқикотда қатнашган беморларда ортопедик муолажалар ўтказилиб,чайнов самарадорлиги 87-93,2 % гача, прикус баландлиги 2-гурух беморларда 92,53 % тикланган.
иккинчи илмий янгилик: илк бор тиш қатори нуқсонлари мавжуд болаларда, кефалометрия болаларда юзнинг кенглиги, унинг баландлиги меьёр чегараларида бўлгани, MFI юзнинг ўртача кенглигига мос келганини кўрсатган, юз профили типида ўзгаришлар 2,67, юқори лаб холатида 2,19, пастки лаб холатида 2,72 ва ияк жойлашуви холатида 2,98 мартагача кўпни ташкил этгани, ўзгаришлар тенденцияси бир хил бўлгани ҳолда улар интенсивлиги фарқли бўлгани аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти тиш қатори нуқсонлари мавжуд беморларни алмашинув прикуси вақтида комплекс тиш-жағ деформациясида ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини қўллаш шу контингентдаги болаларда тиббий, ижтимоий ва иқтисодий самарадорлиги билан изоҳланади. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Андижон вилоят болалар стоматология маркази бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №24-сон), Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №74-I-сон) ҳамда Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (27.03.2025 й.; №40-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги болаларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишда тавсия этилаётган ушбу янги замонавий ташхислаш ва даволаш усулининг ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир болага сарфланган маблағнинг 250000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 3 кунга қисқартирдик. Хулоса: “Тиш қатори нуқсонларини ортопедик даволаш орқали тиш-жағ аномалиялари ва деформацияларини олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув усуллари” деб номланган услубий тавсияномагига кўра биринчи доимий моляр тишларнинг тож кисмини едирилиш даражаси пастки жағда 72-75 %,юқори жағ тиш қаторида 58,9-63% гачалиги аниқланган.
учинчи илмий янгилик: илк бор болаларнинг ортодонтик ёрдам билан қамраб олишнинг ва унга бўлган объектив эҳтиёж меъёрларининг, индивидуал даражада профилактик тадбирларни режалаштиришда муҳим асос бўлиб, ота-оналардан стоматологик касалликлар тўғрисидаги билим кўникмалари учун олинган сўровномалар ҳамда тиш-жағ деформацияларининг олдини олиш бўйича гигиеник билимларнинг кўлами аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: Бухоро вилояти болаларида тиш-жағ деформациясида эрта функционал бузилишларнинг юз-жағ деформацияларни ташхислаш орқали кўрсаткичлар аниқланди ва баҳоланди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Андижон вилоят болалар стоматология маркази бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №24-сон), Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №74-I-сон) ҳамда Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (27.03.2025 й.; №40-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги болаларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишда тавсия этилаётган ушбу янги замонавий ташхислаш ва даволаш усулининг ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир болага сарфланган маблағнинг 250000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 3 кунга қисқартирдик. Хулоса: “Тиш қатори нуқсонларини ортопедик даволаш орқали тиш-жағ аномалиялари ва деформацияларини олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув усуллари” деб номланган услубий тавсияномагига кўра тадқиқотда эрта сут молярларнинг йўқотилишида асосий гуруҳда қисман олиб қўйиладиган протезлар билан протезлашга муҳтожлик 85,35%ни олинмайдиган ортопедик мосламалар билан протезлаш 14,65 % бўлиши аниқланди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор болалар орасида ташҳисланадиган ушбу патологиянинг тиббий-ижтимоий жиҳатларини ўрганиш орқали бирламчи ва иккиламчи профилактикасини ташкил этиш асослари ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: тиш қатори нуқсонлари кузатилган болаларда ёмон ўрганиб қолинган одатларни бартараф этиш ва тиш-жағ деформациясининг олдини олиш бўйича кўп босқичли комплекс дастурни ишлаб чиқишда янгича ёндашиш йўллари ишлаб чиқилди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Андижон вилоят болалар стоматология маркази бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №24-сон), Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (07.10.2025 й.; №74-I-сон) ҳамда Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (27.03.2025 й.; №40-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги болаларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тиш-жағ деформацияси мавжуд болаларда мавжуд ортопедик мосламалар конструкциясини танлаш, модификацион вариантини тавсифлаш ва деформацияларнинг олдини олишда тавсия этилаётган ушбу янги замонавий ташхислаш ва даволаш усулининг ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир болага сарфланган маблағнинг 250000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 3 кунга қисқартирдик. Хулоса: “Тиш қатори нуқсонларини ортопедик даволаш орқали тиш-жағ аномалиялари ва деформацияларини олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув усуллари” деб номланган услубий тавсияномагига кўра тадқиқот давомида кариес ва унинг асорати натижасида сут тишларни алмашиш вақтидан эрта олиниши ёки йўқотилиши 92 % гача, трамматик жарохат натижасида 6-8 % кўрсаткичда бўлди, кариес билан тишларнинг зарарланиши кўрсатилган.
