Сабирова Гулчехра Асадовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Газ-кимё саноати ходимларининг меҳнат шароитларини гигиеник баҳолаш ва уларнинг даволаш-профилактик овқатланишини такомиллаштириш», 14.00.07 – Гигиена (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.DSc/Tib843.
Илмий маслаҳатчи: Хамракулова Мукаддасхон Аскаровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Эрматов Низом Жумакулович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Искандарова Гулноза Тулкиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Тўхтаров Бахром Эшназарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тожикистон профилактик тиббиёт илмий-тадқиқот институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: газ-кимё саноати ходимларининг меҳнат шароитлари, касалланиши ва организмдаги метаболик жараёнлар хусусиятларини баҳолаш асосида даволаш-профилактик овқатланишини ташкил этишни такомиллаштириш орқали уларнинг саломатлигини муҳофаза қилишга қаратилган чора-тадбирлар мажмуасини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
газ-кимё мажмуасининг асосий касбий гуруҳларидаги ишчиларнинг меҳнат шароитлари зарарлиликнинг 3-даражаси 3-синфига мансублиги, шовқин, меҳнат оғирлиги ва кескинлиги бўйича ўртача (3.2) ва ўртачадан юқори (3.3) касбий хавфларнинг мавжудлиги ишлаб чиқариш жараёни билан боғлиқ касб касалликларнинг кўпайишига олиб келадиган асосий омиллар эканлиги исботланган;
газ-кимё мажмуаси ишчилари касалланишининг умумий таркибида овқат ҳазм қилиш аъзолари касалликлари етакчи ўринлардан бирини эгаллаши сабабли аппроксимация коэффициентидан (Р2=0,938) фойдаланган ҳолда тузилган ўрта муддатли прогноз асосида касалланишнинг янада ўсишини олдини олиш бўйича мақсадли чора-тадбирларни ишлаб чиқиш тартиби асосланган;
газ-кимё мажмуасининг зарарли меҳнат шароитларида ёши (40 ёш ва ундан катта) ва иш стажи (15 йил ва ундан ортиқ) ошиши билан асосий касбий гуруҳлардаги ишчиларнинг 23,4 фоизида гепатоцитларга сезиларли даражада зарар етказилиши жигарнинг реактив шикастланишининг дастлабки босқичларини кўрсатиши ва организмнинг гепатобилиар тизимидаги ўзгаришларнинг дори-дармонсиз олдини олиш чораларини ишлаб чиқиш зарурияти исботланган;
юқори ҳаво ҳарорати шароитида оқсил танқислиги мавжуд рационнинг комплекс таъсири онтогенез даврида оқ зотсиз урғочи каламушлар ва уларнинг авлодларининг жигар митохондрияларидаги асосий ферментлар фаоллигининг 1,5-3,5 баравар пасайтириши, газ-кимёвий комплексга хос кимёвий моддалар билан биргаликда қўлланилганда, оқ каламушлар авлодларининг тана вазни сезиларли даражада орта қолиши овқат рационини коррекциялаш муҳимлиги исботланган;
газ-кимё мажмуасида зарарли меҳнат шароитларида ишлайдиган ишчилар учун 1- ва 2-вахта таомномаларига мувофиқ ишлаб чиқилган оқсил билан бойитилган кунлик рационнинг ишлаб чиқариш жараёни билан боғлиқ овқат ҳазм қилиш аъзоларининг касалланиш даражасини камайтириш, меҳнатга лаёқатсизлик кунларини камайтириш ва вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик бўйича компенсация тўловлари харажатларини қисқартиришдаги юқори профилактик самарадорлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Газ-кимё саноати ишчи ходимларининг меҳнат шароитларини гигиеник баҳолаш ва даво-профилактик овқатланишни такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: газ-кимё мажмуасининг асосий касбий гуруҳларидаги ишчиларнинг меҳнат шароитлари зарарлиликнинг 3-даражаси 3-синфига мансублиги, шовқин, меҳнат оғирлиги ва кескинлиги бўйича ўртача (3.2) ва ўртачадан юқори (3.3) касбий хавфларнинг мавжудлиги ишлаб чиқариш жараёни билан боғлиқ касб касалликларнинг кўпайишига олиб келадиган асосий омиллар эканлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 30 апрелда т-01-/13-сон билан тасдиқланган «Устюрт газ-кимё мажмуаси ходимларининг меҳнат шароитларини таҳлил қилиш ва баҳолаш» ҳамда т-01/12-сон билан тасдиқланган «Газ ва кимё саноати ходимларида маҳаллий маҳсулотлардан тайёрланган миллий таомлар асосида ишлаб чиқилган овқатланиш рациони самарадорлигини баҳолашга тизимли ёндашув» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф «ЛУКОЙЛ Ўзбекистон Оперейтинг Компани» МЧЖ номидан пудратчи сифатидаги «ALFA BEST» МЧЖ бўйича 19.05.2025 йилдаги 8/3-П-сон, Қашқадарё вилоят кўп тармоқли маркази бўйича 29.07.2025 йилдаги 157-сон, «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ бўйича 22.05.2025 йилдаги 65-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 50-сон ҳамда «Қўнғирот сода заводи» МЧЖ бўйича 12.05.2025 йилдаги 31/1-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги 27/33-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: газ-кимё саноати корхоналарида оқсил миқдори юқори бўлган вахта таомномасини жорий этиш сурункали касалликлар хавфини, соғлиқ ҳақидаги шикоятлар сонини камайтириш, қоннинг клиник-биокимёвий кўрсаткичларини ва вахта ходимларининг умумий саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган даволаш-профилактик овқатланиш рационини қўллаш меҳнатга лаёқатсизлик ҳолатлари ва кунлар, шифохонада ётоқ кунлари сонини ва касб билан боғлиқ касалликларга чалинган шахсларни реабилитация қилиш даврини камайтириш натижасида ҳар йили газ-кимё мажмуасининг 1 нафар ходимни амбулатор ва стационар даволаниш учун ажратиладиган 450500 сўм «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖнинг маблағлари иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: газ-кимё мажмуаси ишчилари касалланишининг умумий таркибида овқат ҳазм қилиш аъзолари касалликлари етакчи ўринлардан бирини эгаллаши сабабли аппроксимация коэффициентидан (Р2=0,938) фойдаланган ҳолда тузилган ўрта муддатли прогноз асосида касалланишнинг янада ўсишини олдини олиш бўйича мақсадли чора-тадбирларни ишлаб чиқиш тартиби асосланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 30 апрелда т-01-/13-сон билан тасдиқланган «Устюрт газ-кимё мажмуаси ходимларининг меҳнат шароитларини таҳлил қилиш ва баҳолаш» ҳамда т-01/12-сон билан тасдиқланган «Газ ва кимё саноати ходимларида маҳаллий маҳсулотлардан тайёрланган миллий таомлар асосида ишлаб чиқилган овқатланиш рациони самарадорлигини баҳолашга тизимли ёндашув» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф «ЛУКОЙЛ Ўзбекистон Оперейтинг Компани» МЧЖ номидан пудратчи сифатидаги «ALFA BEST» МЧЖ бўйича 19.05.2025 йилдаги 8/3-П-сон, Қашқадарё вилоят кўп тармоқли маркази бўйича 29.07.2025 йилдаги 157-сон, «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ бўйича 22.05.2025 йилдаги 65-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 50-сон ҳамда «Қўнғирот сода заводи» МЧЖ бўйича 12.05.2025 йилдаги 31/1-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги 27/33-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: газ-кимё саноати корхоналарида оқсил миқдори юқори бўлган вахта таомномасини жорий этиш сурункали касалликлар хавфини, соғлиқ ҳақидаги шикоятлар сонини камайтириш, қоннинг клиник-биокимёвий кўрсаткичларини ва вахта ходимларининг умумий саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган даволаш-профилактик овқатланиш рационини қўллаш меҳнатга лаёқатсизлик ҳолатлари ва кунлар, шифохонада ётоқ кунлари сонини ва касб билан боғлиқ касалликларга чалинган шахсларни реабилитация қилиш даврини камайтириш натижасида ҳар йили газ-кимё мажмуасининг 1 нафар ходимни амбулатор ва стационар даволаниш учун ажратиладиган 450500 сўм «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖнинг маблағлари иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: газ-кимё мажмуасининг зарарли меҳнат шароитларида ёши (40 ёш ва ундан катта) ва иш стажи (15 йил ва ундан ортиқ) ошиши билан асосий касбий гуруҳлардаги ишчиларнинг 23,4 фоизида гепатоцитларга сезиларли даражада зарар етказилиши жигарнинг реактив шикастланишининг дастлабки босқичларини кўрсатиши ва организмнинг гепатобилиар тизимидаги ўзгаришларнинг дори-дармонсиз олдини олиш чораларни ишлаб чиқишни зарур қилиши исботланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 30 апрелда т-01-/13-сон билан тасдиқланган «Устюрт газ-кимё мажмуаси ходимларининг меҳнат шароитларини таҳлил қилиш ва баҳолаш» ҳамда т-01/12-сон билан тасдиқланган «Газ ва кимё саноати ходимларида маҳаллий маҳсулотлардан тайёрланган миллий таомлар асосида ишлаб чиқилган овқатланиш рациони самарадорлигини баҳолашга тизимли ёндашув» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф «ЛУКОЙЛ Ўзбекистон Оперейтинг Компани» МЧЖ номидан пудратчи сифатидаги «ALFA BEST» МЧЖ бўйича 19.05.2025 йилдаги 8/3-П-сон, Қашқадарё вилоят кўп тармоқли маркази бўйича 29.07.2025 йилдаги 157-сон, «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ бўйича 22.05.2025 йилдаги 65-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 50-сон ҳамда «Қўнғирот сода заводи» МЧЖ бўйича 12.05.2025 йилдаги 31/1-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги 27/33-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: газ-кимё саноати корхоналарида оқсил миқдори юқори бўлган вахта таомномасини жорий этиш сурункали касалликлар хавфини, соғлиқ ҳақидаги шикоятлар сонини камайтириш, қоннинг клиник-биокимёвий кўрсаткичларини ва вахта ходимларининг умумий саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган даволаш-профилактик овқатланиш рационини қўллаш меҳнатга лаёқатсизлик ҳолатлари ва кунлар, шифохонада ётоқ кунлари сонини ва касб билан боғлиқ касалликларга чалинган шахсларни реабилитация қилиш даврини камайтириш натижасида ҳар йили газ-кимё мажмуасининг 1 нафар ходимни амбулатор ва стационар даволаниш учун ажратиладиган 450500 сўм «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖнинг маблағлари иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: юқори ҳаво ҳарорати шароитида оқсил танқислиги мавжуд рационнинг комплекс таъсири онтогенез даврида оқ зотсиз урғочи каламушлар ва уларнинг авлодларининг жигар митохондрияларидаги асосий ферментлар фаоллигининг 1,5-3,5 баравар пасайтириши, газ-кимёвий комплексга хос кимёвий моддалар билан биргаликда қўлланилганда, оқ каламушлар авлодларининг тана вазни сезиларли даражада орта қолиши овқат рационни коррекциялаш муҳимлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 30 апрелда т-01-/13-сон билан тасдиқланган «Устюрт газ-кимё мажмуаси ходимларининг меҳнат шароитларини таҳлил қилиш ва баҳолаш» ҳамда т-01/12-сон билан тасдиқланган «Газ ва кимё саноати ходимларида маҳаллий маҳсулотлардан тайёрланган миллий таомлар асосида ишлаб чиқилган овқатланиш рациони самарадорлигини баҳолашга тизимли ёндашув» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф «ЛУКОЙЛ Ўзбекистон Оперейтинг Компани» МЧЖ номидан пудратчи сифатидаги «ALFA BEST» МЧЖ бўйича 19.05.2025 йилдаги 8/3-П-сон, Қашқадарё вилоят кўп тармоқли маркази бўйича 29.07.2025 йилдаги 157-сон, «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ бўйича 22.05.2025 йилдаги 65-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 50-сон ҳамда «Қўнғирот сода заводи» МЧЖ бўйича 12.05.2025 йилдаги 31/1-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги 27/33-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: газ-кимё саноати корхоналарида оқсил миқдори юқори бўлган вахта таомномасини жорий этиш сурункали касалликлар хавфини, соғлиқ ҳақидаги шикоятлар сонини камайтириш, қоннинг клиник-биокимёвий кўрсаткичларини ва вахта ходимларининг умумий саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган даволаш-профилактик овқатланиш рационини қўллаш меҳнатга лаёқатсизлик ҳолатлари ва кунлар, шифохонада ётоқ кунлари сонини ва касб билан боғлиқ касалликларга чалинган шахсларни реабилитация қилиш даврини камайтириш натижасида ҳар йили газ-кимё мажмуасининг 1 нафар ходимни амбулатор ва стационар даволаниш учун ажратиладиган 450500 сўм «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖнинг маблағлари иқтисод қилинади;
бешинчи илмий янгилик: газ-кимё мажмуасида зарарли меҳнат шароитларида ишлайдиган ишчилар учун 1- ва 2-вахта таомномаларига мувофиқ ишлаб чиқилган оқсил билан бойитилган кунлик рационнинг ишлаб чиқариш жараёни билан боғлиқ овқат ҳазм қилиш аъзоларининг касалланиш даражасини камайтириш, меҳнатга лаёқатсизлик кунларини камайтириш ва вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик бўйича компенсация тўловлари харажатларини қисқартиришдаги юқори профилактик самарадорлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 30 апрелда т-01-/13-сон билан тасдиқланган «Устюрт газ-кимё мажмуаси ходимларининг меҳнат шароитларини таҳлил қилиш ва баҳолаш» ҳамда т-01/12-сон билан тасдиқланган «Газ ва кимё саноати ходимларида маҳаллий маҳсулотлардан тайёрланган миллий таомлар асосида ишлаб чиқилган овқатланиш рациони самарадорлигини баҳолашга тизимли ёндашув» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф «ЛУКОЙЛ Ўзбекистон Оперейтинг Компани» МЧЖ номидан пудратчи сифатидаги «ALFA BEST» МЧЖ бўйича 19.05.2025 йилдаги 8/3-П-сон, Қашқадарё вилоят кўп тармоқли маркази бўйича 29.07.2025 йилдаги 157-сон, «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ бўйича 22.05.2025 йилдаги 65-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 50-сон ҳамда «Қўнғирот сода заводи» МЧЖ бўйича 12.05.2025 йилдаги 31/1-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги 27/33-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: газ-кимё саноати корхоналарида оқсил миқдори юқори бўлган вахта таомномасини жорий этиш сурункали касалликлар хавфини, соғлиқ ҳақидаги шикоятлар сонини камайтириш, қоннинг клиник-биокимёвий кўрсаткичларини ва вахта ходимларининг умумий саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган даволаш-профилактик овқатланиш рационини қўллаш меҳнатга лаёқатсизлик ҳолатлари ва кунлар, шифохонада ётоқ кунлари сонини ва касб билан боғлиқ касалликларга чалинган шахсларни реабилитация қилиш даврини камайтириш натижасида ҳар йили газ-кимё мажмуасининг 1 нафар ходимни амбулатор ва стационар даволаниш учун ажратиладиган 450500 сўм «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖнинг маблағлари иқтисод қилинади.
