Sabirova Gulchexra Asadovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Gaz-kimyo sanoati xodimlarining mehnat sharoitlarini gigienik baholash va ularning  davolash-profilaktik ovqatlanishini takomillashtirish», 14.00.07 – Gigiena (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.DSc/Tib843.
Ilmiy maslahatchi: Xamrakulova Mukaddasxon Askarovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Rasmiy opponentlar: Ermatov Nizom Jumakulovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Iskandarova Gulnoza Tulkinovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; To‘xtarov Baxrom Eshnazarovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Tojikiston profilaktik tibbiyot ilmiy-tadqiqot instituti.
II. Tadqiqotning maqsadi: gaz-kimyo sanoati xodimlarining mehnat sharoitlari, kasallanishi va organizmdagi metabolik jarayonlar xususiyatlarini baholash asosida davolash-profilaktik ovqatlanishini tashkil etishni takomillashtirish orqali ularning salomatligini muhofaza qilishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
gaz-kimyo majmuasining asosiy kasbiy guruhlaridagi ishchilarning mehnat sharoitlari zararlilikning 3-darajasi 3-sinfiga mansubligi, shovqin, mehnat og‘irligi va keskinligi bo‘yicha o‘rtacha (3.2) va o‘rtachadan yuqori (3.3) kasbiy xavflarning mavjudligi ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq kasb kasalliklarning ko‘payishiga olib keladigan asosiy omillar ekanligi isbotlangan;
gaz-kimyo majmuasi ishchilari kasallanishining umumiy tarkibida ovqat hazm qilish a’zolari kasalliklari yetakchi o‘rinlardan birini egallashi sababli approksimatsiya koeffisientidan (R2=0,938) foydalangan holda tuzilgan o‘rta muddatli prognoz asosida kasallanishning yanada o‘sishini oldini olish bo‘yicha maqsadli chora-tadbirlarni ishlab chiqish tartibi  asoslangan;
gaz-kimyo majmuasining zararli mehnat sharoitlarida yoshi (40 yosh va undan katta) va ish staji (15 yil va undan ortiq) oshishi bilan asosiy kasbiy guruhlardagi ishchilarning 23,4 foizida gepatotsitlarga sezilarli darajada zarar etkazilishi jigarning reaktiv shikastlanishining dastlabki bosqichlarini ko‘rsatishi va organizmning gepatobiliar tizimidagi o‘zgarishlarning dori-darmonsiz oldini olish choralarini ishlab chiqish zaruriyati isbotlangan;
yuqori havo harorati sharoitida oqsil tanqisligi mavjud ratsionning kompleks ta’siri ontogenez davrida oq zotsiz urg‘ochi kalamushlar va ularning avlodlarining jigar mitoxondriyalaridagi asosiy fermentlar faolligining 1,5-3,5 baravar pasaytirishi, gaz-kimyoviy kompleksga xos kimyoviy moddalar bilan birgalikda qo‘llanilganda, oq kalamushlar avlodlarining tana vazni sezilarli darajada orta qolishi ovqat ratsionini korreksiyalash muhimligi isbotlangan;
gaz-kimyo majmuasida zararli mehnat sharoitlarida ishlaydigan ishchilar uchun 1- va 2-vaxta taomnomalariga muvofiq ishlab chiqilgan oqsil bilan boyitilgan kunlik ratsionning ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq ovqat hazm qilish a’zolarining kasallanish darajasini kamaytirish, mehnatga layoqatsizlik kunlarini kamaytirish va vaqtincha mehnatga layoqatsizlik bo‘yicha kompensatsiya to‘lovlari xarajatlarini qisqartirishdagi yuqori profilaktik samaradorligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
Gaz-kimyo sanoati ishchi xodimlarining mehnat sharoitlarini gigienik baholash va  davo-profilaktik ovqatlanishni takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: gaz-kimyo majmuasining asosiy kasbiy guruhlaridagi ishchilarning mehnat sharoitlari zararlilikning 3-darajasi 3-sinfiga mansubligi, shovqin, mehnat og‘irligi va keskinligi bo‘yicha o‘rtacha (3.2) va o‘rtachadan yuqori (3.3) kasbiy xavflarning mavjudligi ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq kasb kasalliklarning ko‘payishiga olib keladigan asosiy omillar ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtirish ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 30 aprelda t-01-/13-son bilan tasdiqlangan «Ustyurt gaz-kimyo majmuasi xodimlarining mehnat sharoitlarini tahlil qilish va baholash» hamda t-01/12-son bilan tasdiqlangan «Gaz va kimyo sanoati xodimlarida mahalliy mahsulotlardan tayyorlangan milliy taomlar asosida ishlab chiqilgan ovqatlanish ratsioni samaradorligini baholashga tizimli yondashuv» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif «LUKOYL O‘zbekiston Opereyting Kompani» MChJ nomidan pudratchi sifatidagi «ALFA BEST» MChJ bo‘yicha 19.05.2025 yildagi 8/3-P-son, Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha 29.07.2025 yildagi 157-son, «Uz-Kor Gas Chemical» MChJ bo‘yicha 22.05.2025 yildagi 65-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 50-son hamda «Qo‘ng‘irot soda zavodi» MChJ bo‘yicha 12.05.2025 yildagi 31/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 24 oktyabrdagi 27/33-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gaz-kimyo sanoati korxonalarida oqsil miqdori yuqori bo‘lgan vaxta taomnomasini joriy etish surunkali kasalliklar xavfini, sog‘liq haqidagi shikoyatlar sonini kamaytirish, qonning klinik-biokimyoviy ko‘rsatkichlarini va vaxta xodimlarining umumiy salomatligini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur ishlab chiqilgan davolash-profilaktik ovqatlanish ratsionini qo‘llash mehnatga layoqatsizlik holatlari va kunlar, shifoxonada yotoq kunlari sonini va kasb bilan bog‘liq kasalliklarga chalingan shaxslarni reabilitatsiya qilish davrini kamaytirish natijasida har yili gaz-kimyo majmuasining 1 nafar xodimni ambulator va statsionar davolanish uchun ajratiladigan 450500 so‘m «Uz-Kor Gas Chemical» MChJning mablag‘lari iqtisod qilinadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: gaz-kimyo majmuasi ishchilari kasallanishining umumiy tarkibida ovqat hazm qilish a’zolari kasalliklari yetakchi o‘rinlardan birini egallashi sababli approksimatsiya koeffisientidan (R2=0,938) foydalangan holda tuzilgan o‘rta muddatli prognoz asosida kasallanishning yanada o‘sishini oldini olish bo‘yicha maqsadli chora-tadbirlarni ishlab chiqish tartibi  asoslanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtirish ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 30 aprelda t-01-/13-son bilan tasdiqlangan «Ustyurt gaz-kimyo majmuasi xodimlarining mehnat sharoitlarini tahlil qilish va baholash» hamda t-01/12-son bilan tasdiqlangan «Gaz va kimyo sanoati xodimlarida mahalliy mahsulotlardan tayyorlangan milliy taomlar asosida ishlab chiqilgan ovqatlanish ratsioni samaradorligini baholashga tizimli yondashuv» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif «LUKOYL O‘zbekiston Opereyting Kompani» MChJ nomidan pudratchi sifatidagi «ALFA BEST» MChJ bo‘yicha 19.05.2025 yildagi 8/3-P-son, Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha 29.07.2025 yildagi 157-son, «Uz-Kor Gas Chemical» MChJ bo‘yicha 22.05.2025 yildagi 65-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 50-son hamda «Qo‘ng‘irot soda zavodi» MChJ bo‘yicha 12.05.2025 yildagi 31/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 24 oktyabrdagi 27/33-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gaz-kimyo sanoati korxonalarida oqsil miqdori yuqori bo‘lgan vaxta taomnomasini joriy etish surunkali kasalliklar xavfini, sog‘liq haqidagi shikoyatlar sonini kamaytirish, qonning klinik-biokimyoviy ko‘rsatkichlarini va vaxta xodimlarining umumiy salomatligini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur ishlab chiqilgan davolash-profilaktik ovqatlanish ratsionini qo‘llash mehnatga layoqatsizlik holatlari va kunlar, shifoxonada yotoq kunlari sonini va kasb bilan bog‘liq kasalliklarga chalingan shaxslarni reabilitatsiya qilish davrini kamaytirish natijasida har yili gaz-kimyo majmuasining 1 nafar xodimni ambulator va statsionar davolanish uchun ajratiladigan 450500 so‘m «Uz-Kor Gas Chemical» MChJning mablag‘lari iqtisod qilinadi;
uchinchi ilmiy yangilik: gaz-kimyo majmuasining zararli mehnat sharoitlarida yoshi (40 yosh va undan katta) va ish staji (15 yil va undan ortiq) oshishi bilan asosiy kasbiy guruhlardagi ishchilarning 23,4 foizida gepatotsitlarga sezilarli darajada zarar etkazilishi jigarning reaktiv shikastlanishining dastlabki bosqichlarini ko‘rsatishi va organizmning gepatobiliar tizimidagi o‘zgarishlarning dori-darmonsiz oldini olish choralarni ishlab chiqishni zarur qilishi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtirish ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 30 aprelda t-01-/13-son bilan tasdiqlangan «Ustyurt gaz-kimyo majmuasi xodimlarining mehnat sharoitlarini tahlil qilish va baholash» hamda t-01/12-son bilan tasdiqlangan «Gaz va kimyo sanoati xodimlarida mahalliy mahsulotlardan tayyorlangan milliy taomlar asosida ishlab chiqilgan ovqatlanish ratsioni samaradorligini baholashga tizimli yondashuv» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif «LUKOYL O‘zbekiston Opereyting Kompani» MChJ nomidan pudratchi sifatidagi «ALFA BEST» MChJ bo‘yicha 19.05.2025 yildagi 8/3-P-son, Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha 29.07.2025 yildagi 157-son, «Uz-Kor Gas Chemical» MChJ bo‘yicha 22.05.2025 yildagi 65-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 50-son hamda «Qo‘ng‘irot soda zavodi» MChJ bo‘yicha 12.05.2025 yildagi 31/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 24 oktyabrdagi 27/33-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gaz-kimyo sanoati korxonalarida oqsil miqdori yuqori bo‘lgan vaxta taomnomasini joriy etish surunkali kasalliklar xavfini, sog‘liq haqidagi shikoyatlar sonini kamaytirish, qonning klinik-biokimyoviy ko‘rsatkichlarini va vaxta xodimlarining umumiy salomatligini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur ishlab chiqilgan davolash-profilaktik ovqatlanish ratsionini qo‘llash mehnatga layoqatsizlik holatlari va kunlar, shifoxonada yotoq kunlari sonini va kasb bilan bog‘liq kasalliklarga chalingan shaxslarni reabilitatsiya qilish davrini kamaytirish natijasida har yili gaz-kimyo majmuasining 1 nafar xodimni ambulator va statsionar davolanish uchun ajratiladigan 450500 so‘m «Uz-Kor Gas Chemical» MChJning mablag‘lari iqtisod qilinadi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: yuqori havo harorati sharoitida oqsil tanqisligi mavjud ratsionning kompleks ta’siri ontogenez davrida oq zotsiz urg‘ochi kalamushlar va ularning avlodlarining jigar mitoxondriyalaridagi asosiy fermentlar faolligining 1,5-3,5 baravar pasaytirishi, gaz-kimyoviy kompleksga xos kimyoviy moddalar bilan birgalikda qo‘llanilganda, oq kalamushlar avlodlarining tana vazni sezilarli darajada orta qolishi ovqat ratsionni korreksiyalash muhimligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtirish ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 30 aprelda t-01-/13-son bilan tasdiqlangan «Ustyurt gaz-kimyo majmuasi xodimlarining mehnat sharoitlarini tahlil qilish va baholash» hamda t-01/12-son bilan tasdiqlangan «Gaz va kimyo sanoati xodimlarida mahalliy mahsulotlardan tayyorlangan milliy taomlar asosida ishlab chiqilgan ovqatlanish ratsioni samaradorligini baholashga tizimli yondashuv» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif «LUKOYL O‘zbekiston Opereyting Kompani» MChJ nomidan pudratchi sifatidagi «ALFA BEST» MChJ bo‘yicha 19.05.2025 yildagi 8/3-P-son, Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha 29.07.2025 yildagi 157-son, «Uz-Kor Gas Chemical» MChJ bo‘yicha 22.05.2025 yildagi 65-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 50-son hamda «Qo‘ng‘irot soda zavodi» MChJ bo‘yicha 12.05.2025 yildagi 31/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 24 oktyabrdagi 27/33-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gaz-kimyo sanoati korxonalarida oqsil miqdori yuqori bo‘lgan vaxta taomnomasini joriy etish surunkali kasalliklar xavfini, sog‘liq haqidagi shikoyatlar sonini kamaytirish, qonning klinik-biokimyoviy ko‘rsatkichlarini va vaxta xodimlarining umumiy salomatligini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur ishlab chiqilgan davolash-profilaktik ovqatlanish ratsionini qo‘llash mehnatga layoqatsizlik holatlari va kunlar, shifoxonada yotoq kunlari sonini va kasb bilan bog‘liq kasalliklarga chalingan shaxslarni reabilitatsiya qilish davrini kamaytirish natijasida har yili gaz-kimyo majmuasining 1 nafar xodimni ambulator va statsionar davolanish uchun ajratiladigan 450500 so‘m «Uz-Kor Gas Chemical» MChJning mablag‘lari iqtisod qilinadi;
beshinchi ilmiy yangilik: gaz-kimyo majmuasida zararli mehnat sharoitlarida ishlaydigan ishchilar uchun 1- va 2-vaxta taomnomalariga muvofiq ishlab chiqilgan oqsil bilan boyitilgan kunlik ratsionning ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq ovqat hazm qilish a’zolarining kasallanish darajasini kamaytirish, mehnatga layoqatsizlik kunlarini kamaytirish va vaqtincha mehnatga layoqatsizlik bo‘yicha kompensatsiya to‘lovlari xarajatlarini qisqartirishdagi yuqori profilaktik samaradorligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtirish ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 30 aprelda t-01-/13-son bilan tasdiqlangan «Ustyurt gaz-kimyo majmuasi xodimlarining mehnat sharoitlarini tahlil qilish va baholash» hamda t-01/12-son bilan tasdiqlangan «Gaz va kimyo sanoati xodimlarida mahalliy mahsulotlardan tayyorlangan milliy taomlar asosida ishlab chiqilgan ovqatlanish ratsioni samaradorligini baholashga tizimli yondashuv» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif «LUKOYL O‘zbekiston Opereyting Kompani» MChJ nomidan pudratchi sifatidagi «ALFA BEST» MChJ bo‘yicha 19.05.2025 yildagi 8/3-P-son, Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli markazi bo‘yicha 29.07.2025 yildagi 157-son, «Uz-Kor Gas Chemical» MChJ bo‘yicha 22.05.2025 yildagi 65-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 50-son hamda «Qo‘ng‘irot soda zavodi» MChJ bo‘yicha 12.05.2025 yildagi 31/1-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 24 oktyabrdagi 27/33-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gaz-kimyo sanoati korxonalarida oqsil miqdori yuqori bo‘lgan vaxta taomnomasini joriy etish surunkali kasalliklar xavfini, sog‘liq haqidagi shikoyatlar sonini kamaytirish, qonning klinik-biokimyoviy ko‘rsatkichlarini va vaxta xodimlarining umumiy salomatligini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: mazkur ishlab chiqilgan davolash-profilaktik ovqatlanish ratsionini qo‘llash mehnatga layoqatsizlik holatlari va kunlar, shifoxonada yotoq kunlari sonini va kasb bilan bog‘liq kasalliklarga chalingan shaxslarni reabilitatsiya qilish davrini kamaytirish natijasida har yili gaz-kimyo majmuasining 1 nafar xodimni ambulator va statsionar davolanish uchun ajratiladigan 450500 so‘m «Uz-Kor Gas Chemical» MChJning mablag‘lari iqtisod qilinadi.