Muzaffarov Muzaffar Jo‘raxon o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Chorvachilik xizmatchilarining ovqatlanishini muvofiqlashtirishni gigienik asoslash (Surxondaryo viloyati misolida)», 14.00.07 – Gigiena (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Tib3528.
Ilmiy rahbarlar: Xudayberganov Anatoliy Sagatbaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sanitariya, gigiena va kasb kasaliklari ilmiy-tadqiqot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Rasmiy opponentlar: Ermatov Nizom Jumaqulovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Fayziboev Pirmamat Normamatovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Janubiy Qozog‘iston tibbiyot akademiyasi.
II. Tadqiqotning maqsadi: Surxondaryo viloyatida tog‘li va yaylov sharoitida chorvachilik bilan shug‘ullanuvchilarini ovqatlanishini gigienik muvofiqlashtirishning ilmiy asoslangan gigienik va dasturiy asoslarini ishlab chiqish va takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
yilning turli mavsumlarida ovqatlanish holatini “Science and Technology Excellence in the Public Service”dan foydalanilgan holda chorvadorlarning kunlik ratsionida o‘simlik oqsillari, moylar va V-guruhi vitaminlari doimiy ravishda etishmasligi, hayvon oqsillari va yog‘larining qisman mavjudligiga qaramay, ularning ta’minoti fiziologik me’yorlardan kamligi isbotlangan;
tog‘ va yaylov hududlaridagi chorvadorlarning ish sharoitlarini hisobga olgan holda, o‘rtacha kunlik energiya sarfi (3599,6-3535,3 kkal va 3433,6-3466,3 kkal) amaldagi me’yoriy ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘lishi, kunlik ovqatlanish ratsionlar esa energiya ehtiyojlarini to‘liq qoplamasligini aniqlash asosida kunlik energiya sarfi va nutritiv statusini baholash mezonlari hamda ovqatlanishning differensial monitoringning o‘rni isbotlangan;
mavsumiy, hududiy va ishlab chiqarish omillarini hisobga olgan holda, chorvadorlar shakar, tuz, shakarli ichimliklar va oliy navli un mahsulotlarni ortiqcha iste’mol qilishlari, tog‘ oldi hududlarida chorvadorlar ratsionida meva va sabzavotlar etishmasligi, quruqlik hududlarda suv-tuz balansining izdan chiqishi natijasida og‘iz bo‘shlig‘i sohasi kasalliklarining keskin ortishi isbotlangan;
chorvadorlar ovqatlanishini optimallashtirish maqsadida mahalliy dorivor o‘simliklar ekstraktlari asosida ishlab chiqilgan funksional oziq-ovqat mahsulotini kunlik ratsionga kiritish makro- va mikronutrientlar bilan ta’minlanganlik darajasining oshirishi, ratsionning biologik qiymatini me’yorlashtirishi, uning ko‘rsatkichlarini 55% dan 78–80,5% gacha oshirishi hamda ovqatlanish bilan bog‘liq (gingivit, parodontit, stomatit, angina, faringit, og‘iz shilliq qavat qurishi) kabi klinik holatlar darajasini 60–70% gacha kamaytirishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
Chorvachilik xizmatchilarining ovqatlanishini muvofiqlashtirishni gigienik asoslashbo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: yilning turli mavsumlarida ovqatlanish holatini “Science and Technology Excellence in the Public Service”dan foydalanilgan holda chorvadorlarning kunlik ratsionida o‘simlik oqsillari, moylar va V-guruhi vitaminlari doimiy ravishda etishmasligi, hayvon oqsillari va yog‘larining qisman mavjudligiga qaramay, ularning ta’minoti fiziologik me’yorlardan kamligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi ilmiy faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi tomonidan 2023 yil 6 yanvarda 8-n-r/13-son bilan tasdiqlangan «Chorva xo‘jaligi ishchi va xizmatchilari o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish holatini o‘rganish uchun tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 12.02.2025 yildagi 11-son, Surxondaryo viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.04.2025 yildagi 09-T-son hamda Toshkent viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.06.2025 yildagi 43-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 7 oktyabrdagi 26/54-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: Ovqatlanish holatini baholashda STEPS tizimini qo‘llash aholining sog‘lig‘i va ovqatlanishida xavf omillarini erta aniqlash, shu asosda ijtimoiy himoya va profilaktik chora-tadbirlarni maqsadli rejalashtirish imkonini beradi. Sog‘liqni saqlash tizimiga yangi moliyaviy oqimlar va imtiyozlarning joriy etilishi aholining tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi, insonlar salomatligini saqlash va mustahkamlash, bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash samaradorligini hamda ularning mehnat qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: taklif etilgan prognozlash usuli bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalariga ko‘ra, tavsiya etilgan maxsus profilaktik oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish hisobiga ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklarni davolash uchun sarflanadigan o‘rtacha 370000 so‘m byudjet mablag‘lari iqtisod qilinadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: tog‘ va yaylov hududlaridagi chorvadorlarning ish sharoitlarini hisobga olgan holda, o‘rtacha kunlik energiya sarfi (3599,6-3535,3 kkal va 3433,6-3466,3 kkal) amaldagi me’yoriy ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘lishi, kunlik ovqatlanish ratsionlar esa energiya ehtiyojlarini to‘liq qoplamasligini aniqlash asosida kunlik energiya sarfi va nutritiv statusini baholash mezonlari hamda ovqatlanishning differensial monitoringning o‘rni isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi ilmiy faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi tomonidan 2023 yil 6 yanvarda 8-n-r/13-son bilan tasdiqlangan «Chorva xo‘jaligi ishchi va xizmatchilari o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish holatini o‘rganish uchun tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 12.02.2025 yildagi 11-son, Surxondaryo viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.04.2025 yildagi 09-T-son hamda Toshkent viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.06.2025 yildagi 43-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 7 oktyabrdagi 26/54-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: Ovqatlanish holatini baholashda STEPS tizimini qo‘llash aholining sog‘lig‘i va ovqatlanishida xavf omillarini erta aniqlash, shu asosda ijtimoiy himoya va profilaktik chora-tadbirlarni maqsadli rejalashtirish imkonini beradi. Sog‘liqni saqlash tizimiga yangi moliyaviy oqimlar va imtiyozlarning joriy etilishi aholining tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi, insonlar salomatligini saqlash va mustahkamlash, bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash samaradorligini hamda ularning mehnat qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: taklif etilgan prognozlash usuli bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalariga ko‘ra, tavsiya etilgan maxsus profilaktik oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish hisobiga ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklarni davolash uchun sarflanadigan o‘rtacha 370000 so‘m byudjet mablag‘lari iqtisod qilinadi;
uchinchi ilmiy yangilik: mavsumiy, hududiy va ishlab chiqarish omillarini hisobga olgan holda, chorvadorlar shakar, tuz, shakarli ichimliklar va oliy navli un mahsulotlarni ortiqcha iste’mol qilishlari, tog‘ oldi hududlarida chorvadorlar ratsionida meva va sabzavotlar etishmasligi, quruqlik hududlarda suv-tuz balansining izdan chiqishi natijasida og‘iz bo‘shlig‘i sohasi kasalliklarining keskin ortishi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi ilmiy faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi tomonidan 2023 yil 6 yanvarda 8-n-r/13-son bilan tasdiqlangan «Chorva xo‘jaligi ishchi va xizmatchilari o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish holatini o‘rganish uchun tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 12.02.2025 yildagi 11-son, Surxondaryo viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.04.2025 yildagi 09-T-son hamda Toshkent viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.06.2025 yildagi 43-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 7 oktyabrdagi 26/54-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: Ovqatlanish holatini baholashda STEPS tizimini qo‘llash aholining sog‘lig‘i va ovqatlanishida xavf omillarini erta aniqlash, shu asosda ijtimoiy himoya va profilaktik chora-tadbirlarni maqsadli rejalashtirish imkonini beradi. Sog‘liqni saqlash tizimiga yangi moliyaviy oqimlar va imtiyozlarning joriy etilishi aholining tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi, insonlar salomatligini saqlash va mustahkamlash, bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash samaradorligini hamda ularning mehnat qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: taklif etilgan prognozlash usuli bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalariga ko‘ra, tavsiya etilgan maxsus profilaktik oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish hisobiga ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklarni davolash uchun sarflanadigan o‘rtacha 370000 so‘m byudjet mablag‘lari iqtisod qilinadi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: chorvadorlar ovqatlanishini optimallashtirish maqsadida mahalliy dorivor o‘simliklar ekstraktlari asosida ishlab chiqilgan funksional oziq-ovqat mahsulotini kunlik ratsionga kiritish makro- va mikronutrientlar bilan ta’minlanganlik darajasining oshirishi, ratsionning biologik qiymatini me’yorlashtirishi, uning ko‘rsatkichlarini 55% dan 78–80,5% gacha oshirishi hamda ovqatlanish bilan bog‘liq (gingivit, parodontit, stomatit, angina, faringit, og‘iz shilliq qavat qurishi) kabi klinik holatlar darajasini 60–70% gacha kamaytirishi aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Sog‘liqni saqlash vazirligi ilmiy faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi tomonidan 2023 yil 6 yanvarda 8-n-r/13-son bilan tasdiqlangan «Chorva xo‘jaligi ishchi va xizmatchilari o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish holatini o‘rganish uchun tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 12.02.2025 yildagi 11-son, Surxondaryo viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.04.2025 yildagi 09-T-son hamda Toshkent viloyati sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi boshqarmasi bo‘yicha 26.06.2025 yildagi 43-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 7 oktyabrdagi 26/54-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: Ovqatlanish holatini baholashda STEPS tizimini qo‘llash aholining sog‘lig‘i va ovqatlanishida xavf omillarini erta aniqlash, shu asosda ijtimoiy himoya va profilaktik chora-tadbirlarni maqsadli rejalashtirish imkonini beradi. Sog‘liqni saqlash tizimiga yangi moliyaviy oqimlar va imtiyozlarning joriy etilishi aholining tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi, insonlar salomatligini saqlash va mustahkamlash, bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash samaradorligini hamda ularning mehnat qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: taklif etilgan prognozlash usuli bo‘yicha olib borilgan tahlil natijalariga ko‘ra, tavsiya etilgan maxsus profilaktik oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish hisobiga ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklarni davolash uchun sarflanadigan o‘rtacha 370000 so‘m byudjet mablag‘lari iqtisod qilinadi.