Музаффаров Музаффар Жўрахон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Чорвачилик хизматчиларининг овқатланишини мувофиқлаштиришни гигиеник асослаш (Сурхондарё вилояти мисолида)», 14.00.07 – Гигиена (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Tib3528.
Илмий раҳбарлар: Худайберганов Анатолий Сагатбаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Санитария, гигиена ва касб касаликлари илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Эрматов Низом Жумақулович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Файзибоев Пирмамат Нормаматович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Жанубий Қозоғистон тиббиёт академияси.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Сурхондарё вилоятида тоғли ва яйлов шароитида чорвачилик билан шуғулланувчиларини овқатланишини гигиеник мувофиқлаштиришнинг илмий асосланган гигиеник ва дастурий асосларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
йилнинг турли мавсумларида овқатланиш ҳолатини “Science and Technology Excellence in the Public Service”дан фойдаланилган ҳолда чорвадорларнинг кунлик рационида ўсимлик оқсиллари, мойлар ва В-гуруҳи витаминлари доимий равишда етишмаслиги, ҳайвон оқсиллари ва ёғларининг қисман мавжудлигига қарамай, уларнинг таъминоти физиологик меъёрлардан камлиги исботланган;
тоғ ва яйлов ҳудудларидаги чорвадорларнинг иш шароитларини ҳисобга олган ҳолда, ўртача кунлик энергия сарфи (3599,6-3535,3 ккал ва 3433,6-3466,3 ккал) амалдаги меъёрий кўрсаткичлардан юқори бўлиши, кунлик овқатланиш рационлар эса энергия эҳтиёжларини тўлиқ қопламаслигини аниқлаш асосида кунлик энергия сарфи ва нутритив статусини баҳолаш мезонлари ҳамда овқатланишнинг дифференциал мониторингнинг ўрни исботланган;
мавсумий, ҳудудий ва ишлаб чиқариш омилларини ҳисобга олган ҳолда, чорвадорлар шакар, туз, шакарли ичимликлар ва олий навли ун маҳсулотларни ортиқча истеъмол қилишлари, тоғ олди ҳудудларида чорвадорлар рационида мева ва сабзавотлар етишмаслиги, қуруқлик ҳудудларда сув-туз балансининг издан чиқиши натижасида оғиз бўшлиғи соҳаси касалликларининг кескин ортиши исботланган;
чорвадорлар овқатланишини оптималлаштириш мақсадида маҳаллий доривор ўсимликлар экстрактлари асосида ишлаб чиқилган функционал озиқ-овқат маҳсулотини кунлик рационга киритиш макро- ва микронутриентлар билан таъминланганлик даражасининг ошириши, рационнинг биологик қийматини меъёрлаштириши, унинг кўрсаткичларини 55% дан 78–80,5% гача ошириши ҳамда овқатланиш билан боғлиқ (гингивит, пародонтит, стоматит, ангина, фарингит, оғиз шиллиқ қават қуриши) каби клиник ҳолатлар даражасини 60–70% гача камайтириши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Чорвачилик хизматчиларининг овқатланишини мувофиқлаштиришни гигиеник асослашбўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: йилнинг турли мавсумларида овқатланиш ҳолатини “Science and Technology Excellence in the Public Service”дан фойдаланилган ҳолда чорвадорларнинг кунлик рационида ўсимлик оқсиллари, мойлар ва В-гуруҳи витаминлари доимий равишда етишмаслиги, ҳайвон оқсиллари ва ёғларининг қисман мавжудлигига қарамай, уларнинг таъминоти физиологик меъёрлардан камлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2023 йил 6 январда 8-н-р/13-сон билан тасдиқланган «Чорва хўжалиги ишчи ва хизматчилари ўртасида соғлом овқатланиш ҳолатини ўрганиш учун тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 12.02.2025 йилдаги 11-сон, Сурхондарё вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.04.2025 йилдаги 09-Т-сон ҳамда Тошкент вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 43-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги 26/54-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Овқатланиш ҳолатини баҳолашда STEPS тизимини қўллаш аҳолининг соғлиғи ва овқатланишида хавф омилларини эрта аниқлаш, шу асосда ижтимоий ҳимоя ва профилактик чора-тадбирларни мақсадли режалаштириш имконини беради. Соғлиқни сақлаш тизимига янги молиявий оқимлар ва имтиёзларнинг жорий этилиши аҳолининг тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради, инсонлар саломатлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш, бўлажак мутахассисларни тайёрлаш самарадорлигини ҳамда уларнинг меҳнат қобилиятини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган прогнозлаш усули бўйича олиб борилган таҳлил натижаларига кўра, тавсия этилган махсус профилактик озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилиш ҳисобига овқатланиш билан боғлиқ касалликларни даволаш учун сарфланадиган ўртача 370000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: тоғ ва яйлов ҳудудларидаги чорвадорларнинг иш шароитларини ҳисобга олган ҳолда, ўртача кунлик энергия сарфи (3599,6-3535,3 ккал ва 3433,6-3466,3 ккал) амалдаги меъёрий кўрсаткичлардан юқори бўлиши, кунлик овқатланиш рационлар эса энергия эҳтиёжларини тўлиқ қопламаслигини аниқлаш асосида кунлик энергия сарфи ва нутритив статусини баҳолаш мезонлари ҳамда овқатланишнинг дифференциал мониторингнинг ўрни исботланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2023 йил 6 январда 8-н-р/13-сон билан тасдиқланган «Чорва хўжалиги ишчи ва хизматчилари ўртасида соғлом овқатланиш ҳолатини ўрганиш учун тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 12.02.2025 йилдаги 11-сон, Сурхондарё вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.04.2025 йилдаги 09-Т-сон ҳамда Тошкент вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 43-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги 26/54-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Овқатланиш ҳолатини баҳолашда STEPS тизимини қўллаш аҳолининг соғлиғи ва овқатланишида хавф омилларини эрта аниқлаш, шу асосда ижтимоий ҳимоя ва профилактик чора-тадбирларни мақсадли режалаштириш имконини беради. Соғлиқни сақлаш тизимига янги молиявий оқимлар ва имтиёзларнинг жорий этилиши аҳолининг тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради, инсонлар саломатлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш, бўлажак мутахассисларни тайёрлаш самарадорлигини ҳамда уларнинг меҳнат қобилиятини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган прогнозлаш усули бўйича олиб борилган таҳлил натижаларига кўра, тавсия этилган махсус профилактик озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилиш ҳисобига овқатланиш билан боғлиқ касалликларни даволаш учун сарфланадиган ўртача 370000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: мавсумий, ҳудудий ва ишлаб чиқариш омилларини ҳисобга олган ҳолда, чорвадорлар шакар, туз, шакарли ичимликлар ва олий навли ун маҳсулотларни ортиқча истеъмол қилишлари, тоғ олди ҳудудларида чорвадорлар рационида мева ва сабзавотлар етишмаслиги, қуруқлик ҳудудларда сув-туз балансининг издан чиқиши натижасида оғиз бўшлиғи соҳаси касалликларининг кескин ортиши исботланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2023 йил 6 январда 8-н-р/13-сон билан тасдиқланган «Чорва хўжалиги ишчи ва хизматчилари ўртасида соғлом овқатланиш ҳолатини ўрганиш учун тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 12.02.2025 йилдаги 11-сон, Сурхондарё вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.04.2025 йилдаги 09-Т-сон ҳамда Тошкент вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 43-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги 26/54-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Овқатланиш ҳолатини баҳолашда STEPS тизимини қўллаш аҳолининг соғлиғи ва овқатланишида хавф омилларини эрта аниқлаш, шу асосда ижтимоий ҳимоя ва профилактик чора-тадбирларни мақсадли режалаштириш имконини беради. Соғлиқни сақлаш тизимига янги молиявий оқимлар ва имтиёзларнинг жорий этилиши аҳолининг тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради, инсонлар саломатлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш, бўлажак мутахассисларни тайёрлаш самарадорлигини ҳамда уларнинг меҳнат қобилиятини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган прогнозлаш усули бўйича олиб борилган таҳлил натижаларига кўра, тавсия этилган махсус профилактик озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилиш ҳисобига овқатланиш билан боғлиқ касалликларни даволаш учун сарфланадиган ўртача 370000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: чорвадорлар овқатланишини оптималлаштириш мақсадида маҳаллий доривор ўсимликлар экстрактлари асосида ишлаб чиқилган функционал озиқ-овқат маҳсулотини кунлик рационга киритиш макро- ва микронутриентлар билан таъминланганлик даражасининг ошириши, рационнинг биологик қийматини меъёрлаштириши, унинг кўрсаткичларини 55% дан 78–80,5% гача ошириши ҳамда овқатланиш билан боғлиқ (гингивит, пародонтит, стоматит, ангина, фарингит, оғиз шиллиқ қават қуриши) каби клиник ҳолатлар даражасини 60–70% гача камайтириши аниқланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2023 йил 6 январда 8-н-р/13-сон билан тасдиқланган «Чорва хўжалиги ишчи ва хизматчилари ўртасида соғлом овқатланиш ҳолатини ўрганиш учун тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 12.02.2025 йилдаги 11-сон, Сурхондарё вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.04.2025 йилдаги 09-Т-сон ҳамда Тошкент вилояти санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 43-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги 26/54-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Овқатланиш ҳолатини баҳолашда STEPS тизимини қўллаш аҳолининг соғлиғи ва овқатланишида хавф омилларини эрта аниқлаш, шу асосда ижтимоий ҳимоя ва профилактик чора-тадбирларни мақсадли режалаштириш имконини беради. Соғлиқни сақлаш тизимига янги молиявий оқимлар ва имтиёзларнинг жорий этилиши аҳолининг тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради, инсонлар саломатлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш, бўлажак мутахассисларни тайёрлаш самарадорлигини ҳамда уларнинг меҳнат қобилиятини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган прогнозлаш усули бўйича олиб борилган таҳлил натижаларига кўра, тавсия этилган махсус профилактик озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилиш ҳисобига овқатланиш билан боғлиқ касалликларни даволаш учун сарфланадиган ўртача 370000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади.