Отажонов Сардорбек Маҳмуд ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Чарге cарриер масс ин cупратес анд суперcондуcтивитй оф ЛСCО суперлаттиcес”, 01.04.07–“Конденсирланган ҳолат физикаси” (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/FM1332.
Илмий раҳбар: Явидов Баҳрам Янгибаевич, физика-математика фанлари доктори, профессор вазифасини вақтинча бажарувчи.
Диссертация бажарилган муассаса номи: “Нукус давлат педагогика институти”.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат техника университети, PhD.03/2025.27.12.FM.19.04.
Расмий оппонентлар: профессор Мустақим Рофиқович Жумаев, физика-математика фанлари доктори, профессор Акбарали Расулов, физика-математика фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси интитути.
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ЛСCО ва ЙБCО купратларида заряд ташувчи массасининг легирлаш ва ҳароратга боғлиқлигини булк (ҳажмий) ҳолатда ўрганиш ҳамда ЛСCО асосидаги ўтапанжараларнинг (суперлаттиcе) ўтаўтказувчанлигини тадқиқ қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта ЛСCО ва ЙБCО купратларида заряд ташувчиларнинг легирлашга боғлиқ эффектив массаси юқори ҳароратли ўтаўтказувчанликнинг биполароник модели доирасида, кристалл панжаранинг анизотропияси аниқ ҳисобга олинган ҳолда ҳисоблаб чиқилган;
ҳар иккала ЛСCО анд ЙБCО купратларида ҳам, CуО2 текислигидаги заряд ташувчиларнинг эффектив массалари ковак миқдори ортиши билан ортиши кристалл панжаралар анизотропия кўрсаткичларининг ковак миқдори ортиши билан камайиши натижасида юзаган келиши кўрсатилган;
биринчи марта биполароник модел доирасида ўтаўтказувчан ЛСCО купратида тажрибавий кузатилган заряд ташувчилар эффектив массасининг ҳарорат ошиши билан камайиши масса анизотропия коеффициенти ҳарорат билан камайиши натижаси экани исботланган;
биринчи марта, юқори ҳароратли ўтаўтказувчанликнинг биполаронли модели ЛСCО асосидаги (ЛСCО/СCО, ЛСCО/ГCО ва ЛСCО/ЛCМО) ўтапанжараларнинг ўтаўтказувчанлик хоссаларини, жумладан критик температуранинг панжара яримқатламлар сонига боғлиқлиги аниқлаш асосланган;
ЛСCО асосидаги (ЛСCО/СCО, ЛСCО/ГCО ва ЛСCО/ЛCМО) ўтапанжараларнинг ўтаўтказувчанлик критик ҳарорати, ўтапанжарадаги ЛСCО купратининг ярим элементар катакчалари (ячейкалари) сони камайиши билан, монотон тарзда камайиши кўрсатилган;
биринчи марта, ЛСCО асосидаги (ЛСCО/СCО, ЛСCО/ГCО ва ЛСCО/ЛCМО) ўтапанжараларнинг ўтаўтказувчанлигида панжара даврлари номутаносиблиги — деформация сабабли юзага келадиган поларон эффектлари ўтаўтказувчанлик критик ҳароратининг ўтапанжара даврийлигига боғлиқлигини тўғридан-тўғри бошқариши кўрсатилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Купратларда заряд ташувчи массаси ва ЛСCО ўтапанжаралари ўтаўтказувчанлигини таҳлил қилиш бўйича олинган натижалар асосида:
юқори ҳароратли ўтаўтказувчанликнинг биполароник модели доирасида, кристалл панжаранинг анизотропияси аниқ ҳисобга олинган ҳолда ҳисоблаб чиқилган ЛСCО ва ЙБCО купратларида заряд ташувчиларнинг легирлашга боғлиқ эффектив массасидан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси институтида олиб борилган назарий ҳисоб-китоблар ва моделлаштириш ишлари жараёнида купратларнинг диелектрик ва ўтаўтказувчи фазалар орасидаги ўтиш механизмларини таҳлил қилишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси институти, 2025-йил 5-сентябр, №31-2115-852-сонли маълумотнома). Жумладан, ЛСCО ва ЙБCО типидаги купратлардаги заряд ташувчиларнинг эффектив массаси ва тешик консентрацияси ўртасидаги функсионал боғлиқликлар асосида купратларнинг квант фаза ўтишларида тутган ўрни ва критик нуқталарда юзага келувчи коллектив ҳодисаларнинг назарий модели такомиллаштирилган. Бу эса материалларнинг юқори ҳароратли ўтаўтказувчанлик хоссасини чуқур тушунтиришга ҳамда янги турдаги функсионал материаллар яратиш учун илмий асослар ишлаб чиқишга хизмат қилган;
С. Сеифуллин номидаги Қозоғистон Агротехник Тадқиқот Университетида ушбу диссертацияда олинган илмий натижалар 2025-2027 йилларда амалга ошириладиган “Би-2212 ва Би-2223 асосидаги юқори критик ток зичлиги ва критик ҳароратга эга бўлган ЮҲЎЎ материалларни (керамика, лента, сим) олишнинг самарали технологиясини ишлаб чиқиш” илмий лойиҳасида қўлланилган (С. Сеифуллин номидаги Қозоғистон Агротехник Тадқиқот Университети, 2025-йил 2-октябр, №1.5.7.1-14/3213-сонли маълумотнома). Тадқиқот натижалари ЮҲЎЎ материалларининг ўтаоътказувчан хусусиятларини яхшилашда, хусусан, инфрақизил қиздириш орқали олинадиган керамикаларнинг критик ток зичлигини ошириш, нанодисперсли нанозаррачалар киритиш, ва магнит вортех оқимларини барқарорлаштириш учун пиннинг механизмларини оптималлаштириш жараёнларида фойдаланилган. Бундан ташқари, ушбу натижалар бир йўналишли механик чўзилиш (униахиал страин) каби ташқи таъсирлар остида купрат ўтапанжараларида критик ҳароратнинг ошиш механизмларини тушунтиришга ҳам ҳисса қўшган.
