Muhammadieva Dilafruz Axtamovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Boburnoma” matni o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha parallel korpusining lingvistik va tarjimashunoslik asoslari”, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chogʻishtirma tilshunoslik va tarjimashunosli (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: № B2023.2.DSc/Fil580
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01.
Rasmiy opponentlar: Sobirov Abdulhay Shukirovich, filologiya fanlari doktori, professor; O‘rinboeva Dilbar Bozorboevna, filologiya fanlari doktori, professor; Omonov Qudratillo Sharipovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Milliy universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi: “Boburnoma” o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha parallel korpusining lingvistik asoslarini yaratishda asar nashrlari, tarjima matnlarini tizimlashtirish, memuar mazmunini turk, qozoq tillaridagi matnlarda to‘liq aks ettirish omillari va tarjima tamoyillarini belgilash, muammolarni aniqlash, bartaraf etish usullarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
“Boburnoma” turk, qozoq tillaridagi tarjimalarining qiyosiy-konseptual tahlili natijasida tarjimalar bilan bog‘liq leksik, grammatik, sintaktik transformatsiyalarga oid muammolar ochib berilgan, shu asosda boburshunoslikda matn tarjimasi tahliliga doir masalalar echimi yuzasidan ilmiy-nazariy ahamiyatga ega takliflar ishlab chiqilgan va ilmiy dalillangan;
“Boburnoma”ning o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha parallel korpusi lingvistik bazasini yaratish orqali uch tildagi matnning semantik-uslubiy moslik darajasi va uslubiy siljishlar, tarjima muvofiqligi va ekvivalentlik darajasini belgilash, leksik-semantik farqlari korpus lingvistikasiga xos metodlar asosida ilmiy jihatdan asoslanib, ular bo‘yicha ilmiy tasnif ishlab chiqilgan.
“Boburnoma”ning o‘zbek va qardosh tillardagi lug‘atlari lingvistik xususiyatlarini talqin qilish orqali badiiy asar asosida tarjima lug‘ati yaratish zarurati mavjudligi, bunday lug‘at tarjimashunoslik uchun tarjima tizimlarini yaratish, tilni o‘rganish, lingvistik tadqiqotlar olib borish va matnlarni avtomatik tahlil qilishdagi o‘rni ochib berilgan.
badiiy asar asosida elektron tarjima lug‘ati lingvistik bazasini yaratish jarayonida yuzaga kelgan muammolarni hal etishda kontekstga asoslanish, tarjimaga oid takliflarni ayni so‘zga teglash orqali biriktirish kabi mezonlar taklif qilingan, shu mezonlar asosida “Boburnoma”ning o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha talqini konsepsiyasi ilgari surilgan.
uch til o‘rtasidagi semantik ekvivalentlarning dinamik xaritasini yaratish va tarixiy matnlar tarjimasida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan universal terminologik bazani shakllantirish maqsadida tarixiy-leksik birliklarining interaktiv, parallel korpusga tayangan tarjima lug‘ati modeli taklif qilingan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
“Boburnoma” matnining o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha parallel korpusini yaratish yuzasidan olingan ilmiy natijalar asosida:
“Boburnoma” turk, qozoq tillaridagi tarjimalarining qiyosiy-konseptual tahlili natijasida tarjimalar bilan bog‘liq leksik, grammatik, sintaktik transformatsiyalarga oid muammolar ochib berilganligi, shu asosda boburshunoslikda matn tarjimasi tahliliga doir masalalar echimi yuzasidan yuzasidan ishlab chiqilgan ilmiy-nazariy xulosalardan 2022-2024-yillarda Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetida bajarilgan 56-0/10 raqamli “Tarixiy yodgorliklar targ‘ibotida “O‘zbekiston ziyoratgohlari katalogining (besh tilli) innovatsion imkoniyatlari” doirasida bajarilgan “O‘zbekiston ziyoratgohlari va qadamjolari” katalogini tarjima qilish loyihasida foydalanilgan (O‘zbekiston-Fransiya do‘stlik jamiyatining 2025-yil 17-iyundagi 92/1 son ma’lumotnomasi). Natijada loyihaning “Boburnoma”ga doir qismida asarning tarjimalari bilan bog‘liq muammolar bartaraf etilgan va asarni innovatsion usulda taqdim etishga erishilgan;
“Boburnoma”ning o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha parallel korpusi lingvistik bazasini yaratish orqali uch tildagi matnning semantik-uslubiy moslik darajasi va uslubiy siljishlar, tarjima muvofiqligi va ekvivalentlik darajasini belgilash, leksik-semantik farqlari korpus lingvistikasiga xos metodlar asosida ilmiy jihatdan asoslanib ilmiy tasnif ishlab chiqilganligiga doir nazariy asoslar va ilmiy-nazariy xulosalardan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi “FAN” nashriyoti davlat korxonasi tomonidan 2022-2024-yillarda bajarilgan Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari akademik nashrini tayyorlash jarayonida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi “FAN” nashriyoti davlat korxonasining 2025-yildagi №09/25 son ma’lumotnomasi). Natijada “Boburnoma”ning yangi nashrini tayyorlashda matn aniqligiga erishilgan;
“Boburnoma”ning o‘zbek va qardosh tillardagi lug‘atlari lingvistik xususiyatlarini talqin qilish orqali badiiy asar asosida tarjima lug‘ati yaratish zarurati mavjudligi, bunday lug‘at tarjimashunoslik uchun tarjima tizimlarini yaratish, tilni o‘rganish, lingvistik tadqiqotlar olib borish va matnlarni avtomatik tahlil qilishdagi o‘rniga oid ilmiy-nazariy xulosalardan Tarix instituti tomonidan 2022-2024-yillarda bajarilgan FZ-202007287 “O‘zbek xalqi va davlatchiligi tarixi manbalari (eng qadimgi davrdan 1991-yilgacha) elektron “aqlli kutubxona” nomli amaliy loyihada foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 2025-yil 25-iyuldagi 3/1255-1818-son ma’lumotnomasi). Natijada elektron kutubxona yaratishda elektron lug‘atlarning ahamiyatiga e’tibor qaratilgan;
badiiy asar asosida elektron tarjima lug‘ati lingvistik bazasini yaratish jarayonida yuzaga kelgan muammolarni hal etishda kontekstga asoslanish, tarjimaga oid takliflarni ayni so‘zga teglash orqali biriktirish kabi taklif qilingan mezonlar, shu mezonlar asosida “Boburnoma”ning o‘zbekcha-turkcha-qozoqcha talqini konsepsiyasiga doir ilmiy-nazariy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 20212023-yillarda bajarilgan PF-201912258 raqamli “O‘zbek adabiyotining ko‘p tilli (o‘zbek, rus, ingliz tillarida) elektron platformasini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2024-yil 21-iyundagi 05/1-1262-raqamli ma’lumotnomasi). Natijada korpus ma’lumotlar bazasi mumtoz asarlar tarjimasiga oid materiallar bilan boyitilgan;
uch til o‘rtasidagi semantik ekvivalentlarning dinamik xaritasini yaratish va tarixiy matnlar tarjimasida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan universal terminologik bazani shakllantirish maqsadida tarixiy-leksik birliklarining interaktiv, parallel korpusga tayangan tarjima lug‘ati modeli haqidagi qarashlardan O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasining “O‘zbekiston” telekanali tomonidan tayyorlanib efirga uzatilgan Bobur hayoti va ijodiga doir “Mavzu”, “Tarixiy savol”, “Javohir” hamda “Shoh va shoir qismati” nomli turkum ko‘rsatuvlarning ssenariylarini tayyorlashda keng foydalanilgan (“O‘zbekiston” teleradiokanali davlat muassasasining 2024-yil 20-dekabrdagi 06-29-643-son ma’lumotnomasi). Natijada mazkur ko‘rsatuvlar orqali Bobur hayoti va ijodiga doir shu paytga qadar ma’lum bo‘lmagan yangiliklarni taqdim etishga erishilgan.
