Эрежепова Айсулıу Асенбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: “Туркий тилларда заргарлик лексикасининг лингвомаданий хусусиятлари (ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ ва туркман тиллари мисолида)”, 10.00.06 – “Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик” (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Fil4855.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш.,илмий даражаси ва унвони: Худаярова Муҳаббат Тажимуратовна, филология фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Нукус давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.04.07.
Расмий оппонентларнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони: Алниязов Айтмурат Исмаилович, филология фанлари доктори, профессор; Айтбаев Дилшодхужа Темирбаевич, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот номи: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ ва туркман тилларидаги заргарлик буюмлари номларининг лексик-семантик, морфологик, структур ва лингвомаданий хусусиятларини қиёсий ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ ва туркман тилларидаги заргарлик лексикаси қиёсий-лингвистик, лингвомаданий ва структур-семантик нуқтайи назардан изчил таҳлил этилиб, заргарлик буюмлари номларининг тарихий шаклланиш манбалари, семантик тараққиёти ҳамда номлашдаги умумийлик ва ўзига хосликлар асосида гуруҳланиши тизимли ёндашувда асосланган;
заргарлик лексикасининг қиёсий таҳлили орқали туркий тилларда қадимий бирликларнинг сақланиш даражаси, фонетик ва морфологик ўзгаришлари, шунингдек маданий алмашувлар таъсири тизимли асосда таҳлил қилиниб, тадқиқотда турли даврларда шаклланган заргарлик номларининг семантик модели, уларнинг замонавий тил тизимидаги ўрни ва фаол ишлатилиши ҳам алоҳида далилланган;
заргарлик атамаларининг морфологик тузилиши, сўз ясаш усуллари, аффиксал ва композицион моделлар қиёсий асосда таҳлил қилиниб, ҳар бир тил учун хос бўлган сўз ясовчи моделлар тизимлаштирилиб, тақинчоқ номларида кўп учрайдиган аффиксал моделларнинг семантик мазмуни, уларнинг номлашдаги роли ва вазифавий имкониятлари аниқланган;
туркий тиллардаги заргарлик буюмлари номлари маданий рамз, семиотик бирлик ва консептуал тушунча сифатида изчил таҳлил қилиниб, тадқиқотда бу атамалар нафақат номловчи бирликлар, балки халқнинг тарихий мероси, урф-одатлари, диний тасаввурлари ва миллий қарашлари билан боғлиқ лингвомаданий кодлар сифатида қаралиб, уларнинг ички семантик тузилиши консептуал модел асосида таҳлил қилинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ ва туркман тилларидаги заргарлик лексиканинг лингвомаданий хусусиятларини аниқлаш юзасидан олинган натижалар асосида:
ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ ва туркман тилларидаги заргарлик лексикаси қиёсий-лингвистик, лингвомаданий ва структур-семантик нуқтайи назардан изчил таҳлил этилиб, заргарлик буюмлари номларининг тарихий шаклланиш манбалари, семантик тараққиёти ҳамда номлашдаги умумийлик ва ўзига хосликлар асосида гуруҳланишига оид хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий тадқиқот институтида 2021-2023-йилларда бажарилган “Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик тасвири” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси, Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 13-майдаги 274/2-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу иш доирасида олинган назарий хулосалар орқали лойиҳа материаллари янада бойитилган, заргарлик лексикасининг тилшунослик нуқтайи назаридан чуқурроқ ёритилишига эришилган;
заргарлик лексикасининг қиёсий таҳлили орқали туркий тилларда қадимий бирликларнинг сақланиш даражаси, фонетик ва морфологик ўзгаришлари, шунингдек маданий алмашувлар таъсири тизимли асосда таҳлил қилиниб, тадқиқотда турли даврларда шаклланган заргарлик номларининг семантик модели, уларнинг замонавий тил тизимидаги ўрни ва фаол ишлатилишига доир хулосалардан Маданій мерос агентлігі И.В.Савицкий номидаги Қорақалпогʻистон давлат санъат музейи, Бердақ номидаги Қорақалпоқ адабиёти тарихи музейида фойдаланилган (И.В.Савицкий номидаги Қорақалпогʻистон давлат санъат музейининг 2025-йил 13-майдаги 01/7-175-сон маълумотномаси, Бердақ номидаги Қорақалпоқ адабиёти тарихи музейининг 2025-йил 12-майдаги 01-02/03-97-сон маълумотномаси). Натижада, музейнинг мустақиллик йилларида эришган ютуқларини акс эттирувчи кўргазмаларга тайёрланган экскурсия матнларининг бойиши, савиясининг ошиши таъминланган;
заргарлик атамаларининг морфологик тузилиши, сўз ясаш усуллари, аффиксал ва композицион моделлар қиёсий асосда таҳлил қилиниб, ҳар бир тил учун хос бўлган сўз ясовчи моделлар тизимлаштирилиб, тақинчоқ номларида кўп учрайдиган аффиксал моделларнинг семантик мазмуни, уларнинг номлашдаги роли ва вазифавий имкониятлари ҳақидаги хулосалардан Қорақалпоғистон Республикаси телеродиокомпанияси томонидан тайёрланган 2025-йил 17-апрел куни “Ассалаwма áлейкум, Қарақалпақстан” кўрсатуви ҳамда 2025-йил 16-май куни “Саз -сáwбет ҳáм кеwил ашар баǵдарламалар” бош таҳририяти томонидан тайёрланган “Жаслар wақти” эшиттиришида фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси телерадиокомпаниясининг 2025-йил 16-майдаги 05-22/288- сон маълумотномаси). Натижада, заргарлик лексикасининг туркий тилларда тутган ўрнини, миллий-маданий хусусиятларини оммага тушунтириш асносида кенг жамоатчиликнинг туркий халқлар маданий меросига бўлган қизиқишларини янада оширишга эришилган;
туркий тиллардаги заргарлик буюмлари номлари маданий рамз, семиотик бирлик ва консептуал тушунча сифатида изчил таҳлил қилиниб, тадқиқотда бу атамалар нафақат номловчи бирликлар, балки халқнинг тарихий мероси, урф-одатлари, диний тасаввурлари ва миллий қарашлари билан боғлиқ лингвомаданий кодлар сифатида қаралиб, уларнинг ички семантик тузилиши консептуал моделга оид хулосаларидан Қорақалпогʻистон Ёзувчилар уюшмасининг ёш ижодкорлар малакасини оширишда, турли тўгарак, семинар ва маҳорат дарслари ўтказишда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Ёзувчилар уюшмасининг 2025-йил 25-майдаги №50 сон маълумотномаси). Натижада, ёш адиблар ижодида заргарлик лексикасининг миллий-маданий хусусиятларидан ўринли фойдаланиш ҳамда уларни бадиий нутқда мақсадга мувофиқ қўллаш маҳорати такомиллаштирилган.
