Abdurasulov Qobiljon Qodirjon o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirishning metodik asoslari” 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (o‘zbek tili) (pedagogika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.PhD/Ped6274.
Ilmiy rahbar: Azimov Inomjon Mamasodiqovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01 (bir martalik ilmiy kengash).
Rasmiy opponentlar: Muxitdinova Xadicha Sobirovna, pedagogika fanlari doktori, professor; Hamroev Alijon Ro‘ziqulovich, pedagogika fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi: o‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirishning metodik asoslarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda so‘zlashuv, rasmiy va publisistik uslubdagi sodda matnlarni tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirishning pedagogik imkoniyatlari aniqlangan hamda A1 va A2 darajadagi o‘rganuvchilar uchun ma’lumotni idrok etishga ta’sir qiluvchi psixolingvistik omillarning uzviy bogʻliqligi asoslangan va takomillashtirilgan;
tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish metodikasi bilan bogʻliq mavjud asosiy yondashuv va tamoyillar asosida modellar ishlab chiqish hamda A1 va A2 darajadagi o‘rganuvchilar uchun tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish samaradorligiga doir tavsiyalar ishlab chiqilgan;
tinglab tushunish jarayonida bosqichma-bosqich differensial yondashuv (kontekstni tushunishdan asosiy g‘oyani aniqlashgacha) mashq va topshiriqlar asosida tizimlashtirilib, bu orqali tinglash ko‘nikmasi uzviy va ketma-ket shakllantirilgan hamda unda audioxabar mohiyatini anglash, unda ifodalangan asosiy fikr va ikkinchi darajali ma’lumotlar hamda audiomatndan ko‘zlangan muallif maqsadini to‘gʻri anglay olishga yoʻnaltirish modellar asosida ishlab chiqilgan;
o‘zbek tili ta’limida til o‘rganuvchilarining audiomatnni tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish texnologiyasi monitor tushunish – so‘zlarni his qilish; idrok etish, muhim o‘rinlarni aniqlash, taxmin qilish, ma’lumotni vizuallashtirish, mavjud bilim bilan yangi ma’lumotni integratsiyalash asosida takomillashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish metodikasi bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
o‘zbek tilini xorijiy til sifatida o‘qitishda so‘zlashuv, rasmiy va publisistik uslubdagi sodda matnlarni tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirishning psixolingvistik, metodik imkoniyatlarini tahlil etish, tinglab tushunish bo‘yicha tatbiq etilgan o‘qitish usullari boshqa o‘qitish usularidan farqliligi va o‘ziga xosligini ko‘rsatish, o‘zbek tili ta’limi sifatini rivojlantirishga qaratilgan tinglab tushunishga oid A1, A2 bosqichga mo‘ljallangan mashq va topshiriqlar tizimini izchillik asosida shakllantirish, tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish metodlarini xalqaro talablar asosida takomillashtirishga oid ilmiy xulosa va takliflardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti huzuridagi Davlat tilida ish yuritish asoslarini o‘qitish va malaka oshirish markazida 2023-2025-yillarda bajarilgan II-4721101717-raqamli “Xizmat ko‘rsatish obektlari milliy nomlari interaktiv elektron platformasini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihada foydalanildi (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti huzuridagi Davlat tilida ish yuritish asoslarini o‘qitish va malaka oshirish markazining 2024-yil 2-dekabrdagi 1667-sonli ma’lumotnomasi). Natijada tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy taklif va xulosalar mazkur loyiha doirasida samarali qo‘llanilib, o‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatish jarayonini yanada takomillashtirishga xizmat qilgan;
tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish metodikasi bilan bogʻliq mavjud asosiy yondashuv va tamoyillar asosida modellar ishlab chiqish hamda A1 va A2 darajadagi o‘rganuvchilar uchun tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish samaradorligiga doir ilmiy xulosalardan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktyabrdagi “Mamlakatimizda o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6084-sonli farmoni asosida tasdiqlangan Konsepsiyaning 2-bob, 5-bo‘lim, 9-xatboshisi xorijda o‘zbek tilining xalqaro nufuzi, jozibadorligi va imkoniyatlari haqida ilmiy anjumanlar, davra suhbatlari, muloqot va suhbatlar tashkil etish va ommaviy axborot vositalarida keng yoritish vazifasini ijro etishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasining 2024-yil 21-yanvardagi 1-2025 sonli ma’lumotnomasi). Natijada tinglab tushunishni rivojlantirishga oid ilmiy xulosalar Konsepsiya vazifalarini amalda bajarishda qo‘llanilib, o‘zbek tilining xalqaro miqyosdagi nufuzi va jozibadorligini oshirishga xizmat qildi;
tinglab tushunish jarayonida bosqichma-bosqich differensial yondashuv (kontekstni tushunishdan asosiy g‘oyani aniqlashgacha) mashq va topshiriqlar asosida tizimlashtirilib, bu orqali tinglash ko‘nikmasi uzviy va ketma-ket shakllantirilgan hamda unda audioxabar mohiyatini anglash, unda ifodalangan asosiy fikr va ikkinchi darajali ma’lumotlar hamda audiomatndan ko‘zlangan muallif maqsadini to‘gʻri anglay olishga yoʻnaltirish bo‘yicha olingan ilmiy xulosalardan 2024–2025 yillar davomida O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston-24” ijodiy birlashmasi “O‘zbekiston” teleradiokanali tomonidan tayyorlangan “Ta’lim va taraqqiyot”, “Adabiy jarayon” kabi dasturlar va eshittirishlarning ssenariylarini yozishishda muhim asos sifatida qo‘llanilgan. (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston-24” ijodiy birlashmasi davlat muassasasining 2025-yil 3-iyundagi 05-09-806 sonli ma’lumotnomasi). Natijada ishlab chiqilgan ilmiy-materiallar ommaviy axborot vositalarida samarali tatbiq etilib, o‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatishda tinglab tushunish ko‘nikmasini targ‘ib qilish va ta’lim jarayonida qo‘llash imkoniyatlarini kengaytirdi.
