Yuldasheva Maxmuda Alikulovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Adabiy ta’limni evristik yondashuv asosida tashkil etishning nazariy-metodik asoslari”, 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (o‘zbek adabiyoti), (pedagogika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Ped5280.
Ilmiy rahbar: Jabborova Matluba Rustamovna, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01 (bir martalik ilmiy kengash).
Rasmiy opponentlar: Abduvalitov Ergash Buranovich, pedagogika fanlari doktori, professor; Tuxlieva Dilfuza Boqijonovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori, (PhD).
Yetakchi tashkilot: Namangan davlat pedagogika instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi: ijod maktablarida adabiyot darslarini evristik yondashuv asosida tashkil etishning nazariy va metodik asoslarini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ijod maktablarida adabiy ta’limni evristik yondashuv asosida tashkil etishning nazariy-metodik asoslari shaxsga yoʻnaltirilgan madaniy, pragmatik, kognitiv va ijodiy faoliyat turlarini o‘quvchilarning o‘quv-biluv ko‘nikmalarini rivojlantirishga doir jarayonni texnologiyalashtirish orqali aniqlashtirilgan;
o‘quvchilarda evristik tafakkurni rivojlantirishning psixologik (kreativlik, motivatsiya, qiziqish, empatiya, moslashuvchanlik), pedagogik (markazda o‘quvchi faol, muhokama, o‘quv materiallarining rang-barangligi, baholash) va metodik (o‘quv maqsadlarining aniqligi, o‘lchanishi, tanlovi, resurslar, ijodiy topshiriqlar) imkoniyatlari adabiy ta’limning tashkiliy-didaktik ta’minoti bilan o‘zaro muvofiqlashtirish asosida belgilangan;
o‘quvchilarning ijodiy individualligi, yaratuvchanligini rivojlantirishda badiiy asar mohiyatini anglashga hissiy-obrazli ta’sir ko‘rsatuvchi sinergetik, ilmiy va ijodiy-bilish tamoyillarini matn ustida ishlashga oid tadqiq etish, ta’riflash, bashorat qilish, tushuntirish kabi strategik maqsadlar aloqadorligini ta’minlash asosida takomillashtirilgan;
adabiyot darslarini evristik yondashuv asosida tashkil etish metodikasi o‘quvchilarning badiiy asarlarni ijodiy idrok etish bilan bog‘liq evristik kuzatish, individual loyihalar, virtual tashrif, ijodiy tasavvur qilish, ijodiy fantaziya, tarixiy fakt va adabiy asar talqinlarini qiyoslash metodlari, sochma bandlar, raqamli texnologiyalar (Interaktiv devor (Padlet), Hikoyalar taxtasi (Story board), Ovoz yozish platformasi (Vocaroo)) ni optimallashtirish asosida takomillashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishda evristik usullardan foydalanish metodikasini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
ijod maktablarida adabiy ta’limni evristik yondashuv asosida tashkil etishning nazariy-metodik asoslari shaxsga yoʻnaltirilgan madaniy, pragmatik, kognitiv va ijodiy faoliyat turlari o‘quvchilarning o‘quv-biluv ko‘nikmalarini rivojlantirishga doir jarayonni texnologiyalashtirish bo‘yicha takliflardan ijod maktablarining 8-sinf “Adabiyot” darsligini yaratishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari agentligining 2024-yil 27-maydagi 01-06-856-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ta’lim jarayonida evristik yondashuvga asoslangan metodlardan foydalanish orqali o‘quvchilarning izlanuvchanlik qobiliyatini rivojlantirish, o‘z-o‘zini anglash va kashf etish jarayonini shakllantirish imkoniyatlari ortgan;
o‘quvchilarda evristik tafakkurni rivojlantirishning psixologik, pedagogik va metodik imkoniyatlari adabiy ta’limning tashkiliy-didaktik ta’minoti bilan o‘zaro muvofiqlashtirish haqidagi ilmiy xulosalardan ijod maktablarining 9-sinf “Adabiyot” darsligini yaratishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari agentligining 2024-yil 27-maydagi 01-06-856-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ijod maktablari o‘quvchilarining badiiy matn bilan ishlash orqali badiiy-estetik tafakkuri, kommunikativ va izlanuvchanlik kompetensiyalari shakllanishiga doir komfort muhit yaratilgan;
o‘quvchilarning ijodiy individualligi, yaratuvchanligini rivojlantirishda badiiy asar mohiyatini anglashga hissiy-obrazli ta’sir ko‘rsatuvchi sinergetik, ilmiy va ijodiy-bilish tamoyillarini matn ustida ishlashga oid tadqiq etish, ta’riflash, bashorat qilish, tushuntirish kabi strategik maqsadlar aloqadorligini ta’minlashga oid ilmiy xulosalar va takliflardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2020–2023-yillarda bajarilgan AM-FZ-201908172 raqamli “O‘zbek tili ta’limiy korpusini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihani bajarishda foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 12-martdagi 01/4-921-son ma’lumotnomasi). Natijada zamonaviy adabiy ta’lim jarayonini evristik yondashuv asosida loyihalash va texnologiyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishga erishilgan;
adabiyot darslarini evristik yondashuv asosida tashkil etish metodikasi o‘quvchilarning badiiy asarlarni ijodiy idrok etish bilan bog‘liq evristik kuzatish, ijodiy fantaziya, individual loyihalar, virtual tashrif, ijodiy tasavvur qilish, tarixiy fakt va adabiy asar talqinlarini qiyoslash metodlari, sochma bandlar, raqamli texnologiyalar, grafikli test kabi vositalarni optimallashtirishga doir xulosa va takliflardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2021–2023-yillarga bajarilgan IL-402104474 raqamli “Bolalar adabiyoti.uz” elektron platforma va uning mobil ilovasini yaratish” mavzusidagi innovatsion loyihani bajarishda foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 12-martdagi 01/4-922-son ma’lumotnomasi). Natijada adabiy ta’limning pedagogik, metodik va didaktik ta’minoti ijodiy izlanishga yoʻnaltirilgan evristik faoliyat turlarini tizimli qo‘llash asosida takomillashtirilgan;
adabiyotni fan sifatida o‘qitishga doir yondashuvlar: fanlararo aloqadorlik, mavzulararo integratsiya, mustaqil ta’limni tashkil etish, evristik yondashuv asosidagi ijodiy topshiriqlar orqali o‘quvchilarning ijodkorligini oshirish; badiiy asar matni ustida ishlash yo‘llari, badiiy asarlarni san’atning boshqa turlariga qiyoslab tahlil qilish, yozuvchi ijodini shaxsiyatiga bog‘lab o‘rgatishda evristik metod va yondashuvlarni qo‘llashga oid ilmiy xulosalardan O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasining “O‘zbekiston tarixi” telekanalida efirga uzatilgan “Tarix maydoni” ko‘rsatuvi ssenariylarini tayyorlashda ma’lumot sifatida foydalanilgan. (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi O‘zbekiston teleradiokanali davlat muassasasining 2025-yil 14-iyuldagi 01-33/526-sonli ma’lumotnomasi). Natijada ko‘rsatuvlar uchun tayyorlangan ilmiy-ommabop materiallarning ilmiy saviyasi va mazmun jihatidan mukammallashuvi ta’minlangan.
