Мадиримова Латофат Оллабергановнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Гиперактив синдром ривожланган боғча ёшидаги болаларда когнитив ва психоэмоционал бузилишлар структураси ва психокоррекцияси», 19.00.04 – Тиббий психология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/Tib3982.
Илмий раҳбар: Ибодуллаев Зарифбой Ражабович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.04.
Расмий оппонентлар: Уразбаева Дилбар Абдуллаевна, психология фанлари доктори, доцент; Алимов Улугбек Худоярович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот номи: Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий тиббиёт маркази.
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: гиперактивлик синдроми ривожланган боғча ёшидаги болаларда когнитив ҳамда психоэмоционал бузилишларни эрта аниқлаш ва самарали коррекция қилишга йўналтирилган тиббий-психологик ёрдам чора-тадбирларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
боғча ёшидаги болаларда гиперактивлик ва импулсивлик даражаларининг ортиб бориши шахс психологиясида когнитив ҳамда ҳиссий-иродавий соҳаларни қамраб олувчи мураккаб психологик ўзгаришларни шакллантириши ҳамда психометрик таҳлиллар асосида ушбу ўзгаришларнинг дезадаптацион реакциялар ва салбий хулқ-атвор кўринишлари билан узвий боғлиқлиги исботланган;
гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми кузатиладиган болаларда психоэмоционал бузилишлар ҳиссий-иродавий ҳолатнинг беқарорлиги, ташвишланиш даражасининг ошиши ва импулсив хулқ-атворнинг кучайиши билан биргаликда намоён бўлиб, ушбу кўрсаткичлар ўзаро боғлиқ ҳолда болаларнинг ёшга хос психик ривожланишини белгилаб берувчи муҳим нейропсихологик омил эканлиги аниқланган;
мактабгача ёшдаги болаларда гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми ҳамда унинг клиник турларини дифференциал баҳолашга хамда ушбу ҳолатлар фонида шаклланадиган когнитив ва психоэмоционал бузилишлар структурасини аниқлашга йўналтирилган маҳаллий психодиагностик сўровнома (SADHD I, II, III) ишлаб чиқилган;
гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми ривожланган болаларда когнитив ҳамда психоэмоционал бузилишларни коррекция қилишга йўналтирилган махсус мослаштирилган тиббий-психологик ёндашув мезони ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Гиперактив синдром ривожланган боғча ёшидаги болаларда когнитив ва психоэмоционал бузилишлар структурасини аниқлаш ва психокоррексия ўтказиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: боғча ёшидаги болаларда гиперактивлик ва импулсивлик даражаларининг ортиб бориши ҳар бир боланинг психологиясидаги когнитив ҳамда ҳиссий-иродавий компонентларни қамраб олган мураккаб психологик ўзгаришлар ривожланишига олиб келиб, натижада дезадаптацион реаксиялар шаклланиши ва хулқ-атворда салбий намоёнлар юзага чиқишини аниқлашга хизмат қилувчи психометрик сўровномаларни қўллаш бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 апрелдаги №201-сон маълумотнома билан тасдиқланган «Гиперактивлик ва диққат сустлиги синдроми ривожланган болалар скрининг психодиагностикаси ва психокоррекцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур илмий ишланмалар Урганч шаҳар мактабгача ва мактаб таълими бўлими бошқармасининг 2024 йил 25 ноябрдаги 1442-12-180-MMTM/2024-сонли буйруғи, Хоразм вилояти Болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 24 январдаги №63-I-сонли буйруғи ҳамда Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали клиникаси Болалар бўлими бўйича 2025 йил 22 февралдаги №5-I-&-2-сонли буйруқлар асосида амалиётга жорий этилган бўлиб, ушбу жараён Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 17 июлдаги 22/44-сонли маълумотномаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: Гиперактивлик ва диққат етишмовчилигини боғча ёшидаги болаларда эрта даврларда скрининг психодиагностика қилиниши болалардаги ривожланувчи синдром ва у билан боғлиқ когнитив ва психоэмоционал ўзгаришларни эрта коррекция қилиш имкониятини берди. Иқтисодий самарадорлиги: Гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдромини боғча шароитида эрта даврларда аниқлаш поликлиникалар ва стационарларда мурожаатлар сонини камайишига ёрдам берди, шу билан бир қаторда хар бир уч кунлик давомийликда мурожаатларнинг камайиб бориши фонида, ҳар бир бола учун бюджет ҳисобидан 360000 сўмни тежалишига ёрдам берди. Хулоса: боғча ёшидаги болаларда гиперактивлик ва импулсивлик даражасининг ошиши когнитив ҳамда ҳиссий-иродавий соҳаларда мураккаб психологик ўзгаришларни келтириб чиқариши илмий асосда тасдиқланди.
иккинчи илмий янгилик: гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми ривожланган болаларда когнитив ва психоэмоционал бузилишларни коррекция қилишда қўлланиладиган махсус дастурлар асосида шакллантирилган тиббий-психологик ёндашув алгоритми бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 апрелдаги №201-сон маълумотнома билан тасдиқланган «Гиперактивлик ва диққат сустлиги синдроми ривожланган болалар скрининг психодиагностикаси ва психокоррекцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур илмий ишланмалар Урганч шаҳар мактабгача ва мактаб таълими бўлими бошқармасининг 2024 йил 25 ноябрдаги 1442-12-180-MMTM/2024-сонли буйруғи, Хоразм вилояти Болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 24 январдаги №63-I-сонли буйруғи ҳамда Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали клиникаси Болалар бўлими бўйича 2025 йил 22 февралдаги №5-I-&-2-сонли буйруқлар асосида амалиётга жорий этилган бўлиб, ушбу жараён Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 17 июлдаги 22/44-сонли маълумотномаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми ривожланган болаларда когнитив ва психоэмоционал бузилишларни коррекция қилишда қўлланиладиган махсус дастурлар асосида такомиллаштирилган тиббий-психологик коррекция усуллари болаларда эрта даврларда синдром оқибатида ривожланувчи психомотор турдаги ва когнитив жараёнлар билан боғлиқ муаммоларнинг ўз вақтида аниқланиб коррекция қилиш имкониятини берди. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф қилинаётган махсус такомиллаштирилган тиббий-психологик коррекция усулини қўллаш орқали ҳар бир болада 4120000 сўмни тежаб қолинишга эришилди. Болаларда ГВДЕС ва унинг фонида ривожланган когнитив ва психоэмоционал бузилишларни ПСМ ни 8 марта қўллаш орқали ҳар бир боладан 820000 сўм бюджет маблағларидан иқтисод қилиш имконини берди. Хулоса: комплекс психометрик текширувлар гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми бўлган болаларда психоэмоционал бузилишлар, хусусан, ҳиссий-иродавий ҳолат, ташвишланиш даражаси ва импулсивлик индекслари-ўзаро боғлиқ нейропсихологик механизм сифатида шаклланишини кўрсатди.
учинчи илмий янгилик: мактабгача ёшдаги болаларда гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми ривожланган болаларда когнитив ва психоэмоционал бузилишлар структурасини баҳолашга ва коррекциялаш бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 апрелдаги №201-сон маълумотнома билан тасдиқланган «Гиперактивлик ва диққат сустлиги синдроми ривожланган болалар скрининг психодиагностикаси ва психокоррекцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур илмий ишланмалар Урганч шаҳар мактабгача ва мактаб таълими бўлими бошқармасининг 2024 йил 25 ноябрдаги 1442-12-180-MMTM/2024-сонли буйруғи, Хоразм вилояти Болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 24 январдаги №63-I-сонли буйруғи ҳамда Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали клиникаси Болалар бўлими бўйича 2025 йил 22 февралдаги №5-I-&-2-сонли буйруқлар асосида амалиётга жорий этилган бўлиб, ушбу жараён Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 17 июлдаги 22/44-сонли маълумотномаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдромини эрта босқичларда скрининг психодиагностика қилиш болаларда ушбу синдром билан боғлиқ руҳий ўзгаришларни ўз вақтида аниқлаш ва уларни эрта коррекция қилиш имкониятини берди. Иқтисодий самарадорлиги: болаларда ГВДЕСни аниқлаш амбулатор ёки стационар шароитда ўтказилганда харажатлар ўртача 150000 сўмни ташкил қилади. ГВДЕСни мактабгача ёшдаги болаларда эрта босқичда скрининг орқали аниқлаш ва фақат зарур ҳолларда кейинги амбулатор-стационар текширувларга йўналтириш ҳар бир бола ҳисобига бюджет маблағларидан 120000 сўмни тежаш имконини берди. Хулоса: мактабгача ёшдаги болаларда гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдромини аниқлаш, унинг клиник турларини фарқлаш ва мазкур ҳолатлар билан боғлиқ когнитив ҳамда психоэмоционал бузилишларни баҳолашга маҳаллий психодиагностик сўровнома - SADHD (I, II, III) такомиллаштирилиши, болаларда ГВДЕСни эрта аниқлаш ва унинг клиник хусусиятларини тўғри баҳолаш имконини берувчи амалий ва илмий аҳамият касб этади.
тўртинчи илмий янгилик: гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми ривожланган болаларда когнитив ва психоэмоционал бузилишларни махсус тиббий-психологик алгоритм дастурлари асосида коррексия қилиш, болаларда гиперактивлик даражасининг пасайишига, когнитив фаоллик ва эмоционал барқарорлик ўсишига, адаптацион ва хулқ-атвор сфераси билан боғлиқ ҳаракатлар яхшиланиши бўйича таклифлар Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 30 апрелдаги №201-сон маълумотнома билан тасдиқланган «Гиперактивлик ва диққат сустлиги синдроми ривожланган болалар скрининг психодиагностикаси ва психокоррекцияси» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур илмий ишланмалар Урганч шаҳар мактабгача ва мактаб таълими бўлими бошқармасининг 2024 йил 25 ноябрдаги 1442-12-180-MMTM/2024-сонли буйруғи, Хоразм вилояти Болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 24 январдаги №63-I-сонли буйруғи ҳамда Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали клиникаси Болалар бўлими бўйича 2025 йил 22 февралдаги №5-I-&-2-сонли буйруқлар асосида амалиётга жорий этилган бўлиб, ушбу жараён Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 17 июлдаги 22/44-сонли маълумотномаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: боғча ёшидаги болаларда гиперактивлик ва диққат етишмовчилиги синдроми струкутрасига баҳо бериш ва синдром натижасида ривожланувчи психоэмоционал ва когнитив бузилишлар даражасини эрта даврларда скрининг қилиш орқали болалардаги руҳий ўзгаришларни махсус такомиллаштирилган тиббий-психологик алгоритм орқали коррекция ўтказиш ва амалиётга тадбиқ қилиш орқали болалар руҳий-адаптив хусусиятларининг яхшиланишига ва болаларда синдром билан боғлиқ когнитив ва руҳий қўзғалувчанлик билан боғлиқ муаммоларнинг амалда ечим топишига замин яратди. Иқтисодий самарадорлиги: боғча ёшидаги болаларда ГВДЕС ида ва унинг оқибатида ривожланувчи когнитив ва психоэмоционал бузилишларнини эрта даврларда скрининг психодиагностика ва психокоррекция усулларининг такомиллаштирилган ҳолда ишлаб чиқилиши ва амалиётга тадбиқ қилиниши иқтсодий ҳаражатлар сарфини 63% гача пасайишини кўрсатди. Хулоса: ГВДЕС бўлган болаларда когнитив ҳамда психоэмоционал бузилишларни бартараф этишга қаратилган махсус мослаштирилган тиббий-психологик коррекция алгоритми ишлаб чиқилиши ва амалиётда қўлланилиши, олиб борилган психокоррекцион ишларнинг ҳам амалий, ҳам иқтсодий самарадорлиги илмий жиҳатдан тасдиқланиб, мазкур алгоритм ГВДЕСни коррекция қилишда юқори клиник ва психологик натижалар бериши аниқланди.
