Сафарбаев Бобур Бахтиёрович
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Юрак-қон томир касалликлари бор беморларнинг психологик хусусиятлари ва копинг-стратегиялари”, 19.00.04-Тиббий психология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2020.2.PhD/Tib1381
Илмий раҳбар: Абдуллаева Васила Каримбековна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc. 06/2025.27.12.Tib.01.04.
Расмий оппонентлар: Султанов Шохрух Хабибуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Илхамова Дилфуза Илясовна, психология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: юрак-қон томир касалликларида беморларнинг психологик хусусиятларини ва уларнинг ҳимоя-енгиш хулқ-атвор стратегияларини ҳисобга олган ҳолда психокоррекцион чора-тадбирларни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
беморларнинг психоэмоционал ҳолатини юрак-қон томир касалликлари ривожланишига таъсири натижасида гипертония касаллигида реактив ва шахсий хавотирнинг, юрак ишемик касаллигида эса шахсий хавотирнинг юқори даражаси клиник кўринишни оғирлаштирувчи омиллар эканлигига асосланиб гипертония касаллигида эмоционал ва хавотирли тип, юрак ишемик касаллигида эмоционал ва расмиятчи тип характер акцентуациялари билан боғлиқ преморбид шахс хусусиятларининг кучли намоён бўлиши далилланган;
юрак-қон томир касалликлари бор беморларнинг психологик хусусиятларига кўра гипертония касаллиги ва юрак ишемик касаллиги билан оғриган беморларда психологик ҳимоя механизмлари юқори зўриқишдалиги туфайли копинг-стратегиянинг барча турлари бўйича чегара ҳолатидаги шахс потенциаллларининг клиник ҳолатга боғлиқ ўрта даражада мослашувчанлиги исботланган;
юрак-қон томир касалликлари билан оғриган беморларнинг шахс акцентуация типига кўра касалликни ривожланиш ва кечиш жараёнида психологик ҳимоя механизмлари ва копинг-стратегияларнинг ўзаро мос тури бўйича мусбат боғликлик мавжудлигига асосланиб, беморларда аёллар ва эркаклар орасидаги жинс хусусиятлари клиник белгилар бўйича натижалар фарқланмаслиги асосланган;
юрак-қон томир касаллиги билан оғриган беморларни даволаш жараёнининг самарадорлиги когнитив-бихевиориал психотерапия ва мусиқа терапиясини базис даво билан биргаликда терапевтик мақсадда қўлланилишига кўра клиник белгиларнинг оғирлигини конструктив-интеллектуал копинг ресурслар асосида камайтириб, касалликка адекват мослашишни индивидуал ракурсда фаоллаштириш орқали оширилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Юрак-қон томир касалликлари бор беморларнинг психологик хусусиятлари ва копинг-стратегиялари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: беморларнинг психоэмоционал ҳолатини юрак-қон томир касалликлари ривожланишига таъсири натижасида гипертония касаллигида реактив ва шахсий хавотирнинг, юрак ишемик касаллигида эса шахсий хавотирнинг юқори даражаси клиник кўринишни оғирлаштирувчи омиллар эканлигига асосланиб гипертония касаллигида эмоционал ва хавотирли тип, юрак ишемик касаллигида эмоционал ва расмиятчи тип характер акцентуациялари билан боғлиқ преморбид шахс хусусиятларининг кучли намоён бўлиши бўйича таклфилар “Юрак-қон томир касаллиги бор беморларда копинг-стратегиясини аниқлаш учун мослаштирилган сўровнома” ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2022-йил 20-апрелдаги №8н-р/367-сон маълумотномаси) ва Урганч туман тиббиёт бирлашмасининг 29-апрель 2022-йилдаги 234-12-173-ТБ/2022-сонли буйруғига, Республика ихтисослаштирилган кардиология илмий-амалий тиббиёт маркази (РИКИАТМ) Бухоро вилояти минтақавий филиалининг 27-апрель 2022-йилдаги 35/1-сонли буйруғига билан амалиётига тадбиқ қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024-йил 10-декабрдаги №10/38-сонли хулосаси). Натижада юрак-қон томир касаллиги билан оғриган беморларнинг психоэмоционал бузилишларини, характер акцентуацияларини аниқлаш имконияти кенгайтирилган. Ижтимоий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликларида психоэмоционал бузилишларни ва шахс характер хусусиятларини эрта аниқлаш юрак-қон томир тизими касалликлари асоратларни олдини олиш имконини берди ва психоэмоционал ҳолатини барвақт ташхисот натижасида такрорий кўрик ва стационар давога эҳтиёжи бўлган беморлар сонини камайтиришга эришди. Иқтисодий самарадорлиги: гипертония касаллиги ва юрак ишемик касаллигида беморларнинг шахс характер хусусиятлари ва хамотир даражаси эътиборга олинмаса, стрессни камайтириш, хавотирни бошқариш ва турмуш тарзини яхшилаш каби психологик ёндашувлар самарасиз бўлиб, даволаш жараёнини узоқлаштириб, беморнинг ҳаёт сифатини пасайтиради. Юрак-қон томир касалликларида шахс характери ва психологик омилларни эрта аниқлаш ва даволаш ҳар бир бемор учун бюджет ҳисобидан 4856050 сўмни тежалишига олиб келди. Хулоса: ўртача даволаниш давомийлиги 10 кун бўлиб, 1 кун даволаниш нархи 485605 сўмни (бир кунлик стационардаги ятоқ нархи 165605 сўм, кундалик текширувлар учун ўртача 168 минг сўм, даво муолажалари учун 104 минг сўм ва шифокор кўрик нархи 48 минг сўм) ташкил қилиб, ҳар бир бемор учун бюджет ҳисобидан 4856050 сўмни тежалишига олиб келади.
иккинчи илмий янгилик: юрак-қон томир касалликлари бор беморларнинг психологик хусусиятларига кўра гипертония касаллиги ва юрак ишемик касаллиги билан оғриган беморларда психологик ҳимоя механизмлари юқори зўриқишдалиги туфайли копинг-стратегиянинг барча турлари бўйича чегара ҳолатидаги шахс потенциаллларининг клиник ҳолатга боғлиқ ўрта даражада мослашувчанлиги бўйича таклифлар “Юрак-қон томир касаллиги бор беморларда копинг-стратегиясини аниқлаш учун мослаштирилган сўровнома” ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2022-йил 20-апрелдаги №8н-р/367-сон маълумотномаси) ва Урганч туман тиббиёт бирлашмасининг 29-апрель 2022-йилдаги 234-12-173-ТБ/2022-сонли буйруғига, Республика ихтисослаштирилган кардиология илмий-амалий тиббиёт маркази (РИКИАТМ) Бухоро вилояти минтақавий филиалининг 27-апрель 2022-йилдаги 35/1-сонли буйруғига билан амалиётига тадбиқ қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024-йил 10-декабрдаги №10/38-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: беморларда стресс, юқори даражада хавотирнинг бўлиши, психологик ҳимоя механизмларининг заифлиги ва копинг-стратегияларининг чэгара ҳолатидаги шахс потенциаллларининг ўрта даражада мослашувчанликда бўлиши юрак-қон томир касалликларининг оғирроқ кечишида аҳамиятли эканлигини кўрсатган. Беморни психологик ҳимоя механизмлари ва копинг-стратегияларини танлаб қилинган такомиллаштирилган даво чоралари хавотир даражасини пасайишига олиб келди. Бунинг натижасида беморларнинг турмуш сифати, жамиятга мослашуви ва кундалик фаолияти яхшиланишига эришилган. Иқтисодий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликлари психоэмоционал ҳолат бузилишлари билан бирга кечган беморларнинг амбулатор мурожаати 3 мартага камаяди, мутахассис кўриги ва стандарт бўйича бажариладиган бошқа инструментал текширувлар ва лаборатор таҳлиллар сони 2 мартага қисқариши ҳисобидан ҳар бир нафар беморга бир йилда бюджет ҳисобидан 1296000 сўм, бюджетдан ташқари 240000 сўм миқдордаги ҳаражатни иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: юрак-қон томир касалликларида стресс ва эмоционал зўриқишни енгишда беморларнинг психологик ҳимоя механизмлари ва копинг-стратегияларини аниқлаш ҳисобидан ҳар бир нафар бемордан 1536000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.
учинчи илмий янгилик: юрак-қон томир касалликлари билан оғриган беморларнинг шахс акцентуация типига кўра касалликни ривожланиш ва кечиш жараёнида психологик ҳимоя механизмлари ва копинг-стратегияларнинг ўзаро мос тури бўйича мусбат боғликлик мавжудлигига асосланиб, беморларда аёллар ва эркаклар орасидаги жинс хусусиятлари клиник белгилар бўйича натижалар фарқланмаслиги бўйича таклифлар “Юрак-қон томир касаллиги бор беморларда копинг-стратегиясини аниқлаш учун мослаштирилган сўровнома” номли электрон ҳисоблаш машиналари учун дастур яратилган (№DGU 16556) ва Урганч туман тиббиёт бирлашмасининг 29-апрель 2022-йилдаги 234-12-173-ТБ/2022-сонли буйруғига, Республика ихтисослаштирилган кардиология илмий-амалий тиббиёт маркази (РИКИАТМ) Бухоро вилояти минтақавий филиалининг 27-апрель 2022-йилдаги 35/1-сонли буйруғига билан амалиётига тадбиқ қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024-йил 10-декабрдаги №10/38-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликлари бўлган беморларда жинсдан қатъи назар психокоррексия ва психотерапияни самарали ташкил етиш, мослашувчан копинг-стратегияларни ривожлантириш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга ва стационар давога эҳтиёжи бўлган беморлар сонини камайтиришга эришилган. Иқтисодий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликлари бор беморларнинг ҳаёт сифати кўрсаткичларининг яхшиланиши натижасида беморларнинг амбулатор мурожаатлари қисқариши ва стационар даволаниш кўрсатмаси йўқлиги ҳисобидан ҳар бир нафар бемор учун сарфланадиган ҳаражатларини 307200 сўмга иқтисод қилишига эришилган. Хулоса: юрак-қон томир касалликлари бор беморларда психоэмоционал бузилишларни эрта ташхислаш натижасида бемор учун сарфланадиган амбулатор ҳаражатлардан ҳар бир нафар бемор учун бюджет ҳисобидан 259200 сўм, бюджетдан ташқари маблағлардан эса 48000 сўм иқтисод қилиш имконини берган.
тўртинчи илмий янгилик: юрак-қон томир касаллиги билан оғриган беморларни даволаш жараёнининг самарадорлиги когнитив-бихевиориал психотерапия ва мусиқа терапиясини базис даво билан биргаликда терапевтик мақсадда қўлланилишига кўра клиник белгиларнинг оғирлигини конструктив-интеллектуал копинг ресурслар асосида камайтириб, касалликка адекват мослашишни индивидуал ракурсда фаоллаштириш бўйича таклифлар “Юрак-қон томир касаллиги бор беморларда копинг-стратегиясини аниқлаш учун мослаштирилган сўровнома” ишлаб чиқилган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2022-йил 20-апрелдаги №8н-р/367-сон маълумотномаси) ва Урганч туман тиббиёт бирлашмасининг 29-апрель 2022-йилдаги 234-12-173-ТБ/2022-сонли буйруғига, Республика ихтисослаштирилган кардиология илмий-амалий тиббиёт маркази (РИКИАТМ) Бухоро вилояти минтақавий филиалининг 27-апрель 2022-йилдаги 35/1-сонли буйруғига билан амалиётига тадбиқ қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024-йил 10-декабрдаги №10/38-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: когнитив-бихевиорал психотерапия ёрдамида беморларнинг хавотир ва стресс даражаси пасайиши таъминланган, мусиқа терапияси психологик зўриқишни камайтириб, беморларнинг умумий ҳолатини яхшилашга олиб келган. Даволашни оптималлаштиришга ёрдам берувчи комплекс терапия даво фонида юрак-қон томир юкини камайиши, психоэмоционал бузилишларни ижобий томонга ўзгарганлиги беморларнинг ҳаёт сифати даражаси ошишига олиб келган. Иқтисодий самарадорлиги: юрак-қон томир касалликлари билан оғриган беморларда мувофиқ копинг-стратегиялар ва психологик ҳимоя механизмларини шакллантириб, даволашни оптималлаштиришга ёрдам берувчи психокорректив даво чораларини қўллаш натижасида беморларнинг амбулатор мурожаатлари қисқариши ва стационарда даволаниш давомийлиги камайиши ҳисобидан ҳар бир нафар бемор учун сарфланадиган ҳаражатлар 971210 сўмга (стационарда бир кун даволаниш нархидан келиб чиқилган) иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: юрак-қон томир касалликлари билан оғриган беморларда шахс хусусиятлари ва психологик химоя механизмларини эрта аниқлаш ва даволашни бирга олиб бориш натижасида бемор учун сарфланадиган амбулатор ва стационар ҳаражатлардан ҳар бир нафар бемор учун бюджет ҳисобидан 623210 сўм, бюджетдан ташқари маблағлардан эса 348000 сўм иқтисод қилиш имконини берган.
