Олимов Алишер Косимовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “3.25 А ГеВ/c импулсли 16Оп-тўқнашувларда ҳосил бўлувчи парчалар характеристикаларининг ядро уйғониш даражаларига боғлиқлиги”, 01.04.08– « Атом ядроси ва элементар заррачалар физикаси. Тезлаштирувчи техника ».
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2019.4.PhD/FM447.
Илмий раҳбар: Лутпуллаев Сагдулла Лутфуллаевич, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси С.А. Азимов номидаги Физика-техника институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: ЎзР ФА Физика-техника институти, DSc.05/2025.28.11.FM/Т.01.01.
Расмий оппонентлар: Саидханов Носир Шакирович, физика-математика фанлари доктори, профессор; Игамов Сайрам Бодомбаевич, физика-математика фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 3.25 А ГеВ/c импулсли кислород ядросининг протонлар билан тўқнашувларида турли уйғониш даражаларида масса сони А = 2−4 бўлган ядроларнинг ҳосил бўлиш қонуниятларини аниқлаш ҳамда кислород ядросининг 4Ҳе ва 12C, протон-фрагмент ва 15Н, 2Ҳ ҳамда 14Н ва тўртта 4Ҳе ядроларига дифракцион парчаланиш кўндаланг кесимларини ўлчашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
16О + п→12C + α + птепки реакциясида кислород ядроси фрагментларининг ва тепки протон кинематик характеристикалари корреляцияларини ўрганиш асосида илк бор кислород ядросининг дифракцион диссоциацияланиш каналлари ва парчаланувчи ядро α-кластерининг квазиеластик уриб чиқариш механизми топилди ва уларнинг кўндаланг кесимлари мос равишда 3.01+0.36 мбн ва 1.12 ± 0.22 мбн га тенглиги аниқланди;
16О + п→15Н + пфр + птепки ва 16О + п →14Н + д + птепки реакцияларида фрагментлар ва тепки протоннинг импулс ва бурчак тақсимотларини таҳлил қилиш асосида кислород ядросининг дифракцион диссоциацияланиш каналлари топилди ва уларнинг кўндаланг кесимлари қийматлари мос равишда 1.90 ± 0.28 мбн ва 0.76 ± 0.18 мбн га тенг эканлиги аниқланди;
16О + п → 4α + птепки реакциясида тепки протоннинг импулс ва бурчак тақсимотларини таҳлил қилиш асосида кислород ядросининг тўртта α-заррачага дифракцион диссоциацияланиш каналлари топилди ва уларнинг кўндаланг кесими 1.42 ± 0.25 мбн га тенглиги аниқланди;
2Ҳ, 3Ҳ ва 3Ҳе ядро фрагментлари кинематик характеристикаларининг (п, пЛ, пт ва θ) ўртача қийматларининг кислород ядросининг қўзғалиш даражасига боғлиқ эмаслиги аниқланди. Бу уларнинг ҳосил бўлишидаги турли механизмларининг улушлари парчаланаётган ядронинг қўзғалиш даражасига боғлиқ эмаслиги билан боғлиқ;
масса сонлари А ≤ 3 бўлган енгил фрагментлар ва α-заррачаларнинг турли кинематик характеристикалари орасидаги корреляцион боғлиқлигни таҳлил қилиш асосида уларнинг ҳосил бўлиш механизмлари ўзаро боғлиқ эмаслиги аниқланди;
масса сонлари А = 2−4 бўлган енгил фрагментлар ва зарядланган пионларнинг турли импулс характеристикалари корреляцияларини ўрганиш натижасида уларнинг ҳосил бўлиш механизмлари бир бирига боғлиқ эмаслиги аниқланди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертация ишида енгил фрагментларнинг ҳосил бўлиши ва уларнинг турли кинематик характеристикаларининг импулси 3.25 А ГеВ/c бўлган кислород ядросининг протонлар билан ўзаро таъсирида қўзғалиш даражаси билан боғлиқлиги ва 16О + п → 4Ҳе + 12C + птепки, 16О + п →15Н + пфр + птепки,16О + п →14Н + д + птепки, 16О+ п 4α+ птепки реакцияларининг дифракцион кесимлари бўйича олинган илмий натижалар:
юқори энергияли космик протонларнинг ер атмосфераси кислород ядролари билан ўзаро таъсири бўйича илмий шартномани бажаришда қўлланилган (Қозоғистон Республикаси Таълим ва фан вазирлигининг “Физика-техника институте” МЧЖнинг 12.09.2025-йилдаги маълумотномаси). Диссертация ишида кислород ядросининг турли уйғониш энергияларида енгил фрагментлар ҳосил бўлиши бўйича олинган илмий натижалардан фойдаланиш космик нурлар таркибидаги бирламчи протонларнинг Ер атмосферасидаги кислород ядролари билан тўқнашувларда импулс тақсимотларини тиклаш имконини берган.
Хитой табиий фанлар миллий жамғармаси томонидан қўллаб-қувватланадиган № 11575103, № 12047571 ҳамда № 11947418 рақамли грантларни бажаришда фойдаланилган (Тайюан шаҳридаги Шанси университети Назарий физика институтининг 21.10.2025-йилдаги маълумотномаси). Диссертация ишида кислород ядросининг дифракцион диссоциация каналларида енгил фрагментлар ҳосил бўлиш кесимлари бўйича олинган илмий натижалардан фойдаланиш юқори энергияларда оғир ионларнинг тўқнашувларида дифракцион жараёнларнинг енгил фрагментлар ҳосил бўлишига қўшган ҳиссасини баҳолаш имконини берган.