Меҳмонов Камолиддин Комилжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Углерод нанонайчаси ичидаги карбин ва графен нанотасмасининг каталитик синтез механизмлари”, 01.04.03 – Молекуляр физикаси ва иссиқлик физикаси (физика-математика фанлари бўйича фалсафа фанлари доктори (PhD)).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/FM1329.
Илмий раҳбар: Халилов Умеджон Боймаматович, физика-математика фанлари доктори.
Диссертация бажарилган муассаса номи: У.А. Арифов номидаги Ион-плазма ва лазер технологиялари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ион-плазма ва лазер технологиялари институти, DSc.05/2025.27.12. FM/Т.09.01
Расмий оппонентлар:Маматқулов Шавкат Исраилович, физика-математика фанлари номзоди. Раҳматуллаев Илёс Арзимуродович, физика-математика фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Реактив молекуляр динамика моделлаштириш усуллари орқали углерод нанонайчалари ичида карбин ва графен нанотасмаларининг каталитик синтезини бошқарувчи атомар даражадаги механизмларни аниқлаш ҳамда хомашё ва катализатор турини оқилона танлаш орқали якуний наноструктура хоссалари (карбин узунлиги, ГНТ хираллиги) ни мақсадли шакллантиришнинг назарий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ни катализатори иштирокида соф углероддан (C) фойдаланиб, нанонайча узунлигига тенг (“чексиз”) карбин занжири синтез қилишнинг назарий имконияти илк бор кўрсатиб берилди;
Мазкур тадқиқотда углерод оксиди (CО) иштирокидаги синтезда Ни катализаторининг кислород билан заҳарланиш механизми илк марта атомар даражада очиб берилди;
Катализатор турини (Пт) танлаш орқали янги турдаги гибрид – металли карбин синтез қилишнинг янги механизми аниқланди;
ГНТ синтези давомида Ни катализаторининг барқарорлигини таъминловчи янги ҳодиса – “ўз-ўзини тозалаш” механизми аниқланди;
Назарий жиҳатдан ГНТ ўсиш тезлигининг “тозалик даражаси” (к) параметрига боғлиқлиги илк бор аниқланди;
Биринчи марта хомашё молекуласини танлаш орқали графен нанотасмаси (ГНТ) хираллигини мақсадли бошқариш мумкинлиги намойиш этилди;
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ушбу тадқиқотда қўлланилган углерод нанонайчаси ичида карбин ва графен наноленталарини каталитик синтез қилиш усули Хитой халқ Республикаси Материалшунослик ва муҳандислик мактаби Шимоли-ғарбий Политехника Университетида профессор Хуанхуа Ли илмий гуруҳининг 2025ЙФЕО105400 рақамли лойиҳаси доирасида перовскит қуёш батареяларида транспорт қатламлари сифатида хизмат қилган наноструктураларни ишлаб чиқаришда қўлланилди. Ушбу натижалар қўлланиши натижасида перовскит қуёш батареяларининг самарадорлиги 1,5% га ошди ва барқарорлиги 200 соатгача узайтирилди.
ЎзР ФА Умумий ва ноорганик кимё институтида “Циклопента диенил темир дикарбонил димер асосидаги углеродли нанонайлар синтез қилиш ва уларни физик-кимёвий хусусиятларини ўрганиш” номли Ўзбекистон-Туркманистон ҳамкорлиги доирасидаги илмий амалий лойиҳани (лойиҳа рақами: АЛ-7623031231, лойиҳа раҳбари: К.ф.д., проф. Якубов Й.Й.) бажаришда ушбу тадқиқот натижаларидан фойдаланилди (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 20.10.2025-йилдаги № 2/1255-2491-сонли маълумотномаси). Илмий натижалардан фойдаланиш амалий лойиҳада ўрганилган наноўлчамли углерод нанонайларнинг физик-кимёвий хусусиятларини бахолаш бўйича олинган тажриба маълумотларини маълум даражада таҳлил қилиш имконини берди.