Ruzikulova Munira Shuxrat qizining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Yog‘li jigar distrofiyasi bo‘lgan bemorlarda surunkali parodont kasalligini davolashni takomillashtirish», 14.00.21 – Stomatologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.4.PhD/Tib5199. 
Ilmiy rahbar: Ibragimova Malika Xudayberganovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti, DSc.04/30.12.2019.Tib.59.01. 
Rasmiy opponentlar: Gulyamov Sur’at Saidvalievich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Kabirova Milyausha Fauzievna, tibbiyot fanlari doktori, professor (Qozog‘iston Respublikasi). 
Yetakchi tashkilot: Janubiy Qozog‘iston tibbiyot akademiyasi
(Qozog‘iston Respublikasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: sun’iy intellekt va davolashni algoritmlashtirilgan yondashuvdan foydalangan holda jigar yog‘li distrofiyasi bo‘lgan bemorlarda o‘rta darajadagi surunkali tarqoq parodontitni tashxislash va kompleks davolash usullarini takomillashtirishni ishlab chiqish va joriy etishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
STP bo‘lgan YoJD bilan og‘rigan bemorlarda kasallik jigar patologiyasi bo‘lmagan bemorlarga nisbatan aniqroq yallig‘lanish belgilari (og‘riq, tish harakatchanligi, milklarning qonashi, og‘izdan yomon hid chiqishi) va stomatologik holatning yomonlashishi (ONI-S = 32,47%, PMA = 79,37%) bilan kechishi isbotlangan;
STP bo‘lgan YoJD bilan og‘rigan bemorlarda STPni kompleks davolash yallig‘lanish oldi sitokinlari TNF-α, IL-6 va IL-1β darajasining mos ravishda 81,91%, 48,64%, 69,24%, xolesterin 50,12%, leptin 20,83% ga pasayishiga oqibatida olib kelishi aniqlangan, bu yallig‘lanish darajasining dinamik pasayishi va jigarda yog‘ taqsimlanishini tartibga solishning me’yorlashishini isbotlangan;
parodont yallig‘lanish kasallikka chalingan bemorlarda parodont to‘qimasi shikastlanishlari patogen mikroflora (P. Gingivalis, P. Intermedia, T. Forsythia, T. Denticola, A. Actinomycetemcomitan) tufayli surunkali yallig‘lanish xususiyatiga ega ekanligi isbotlangan;
 STP va yog‘li jigar distrofiyasi (YoJD) bilan kasallangan bemorlarda parodont to‘qimalari surunkali yallig‘lanish kasalliklarini diagnostika qilish va kompleks davolash bosqichlarini tizimlashtirishga qaratilgan ishlab chiqilgan algoritmning klinik samaradorligi isbotlangan;
STP va yog‘li jigar distrofiyasi (YoJD) bilan kasallangan bemorlarda parodont to‘qimalarining surunkali yallig‘lanish kasalliklarini erta aniqlash imkonini beruvchi, parodont holatini kompleks baholashga qaratilgan sun’iy intellektga asoslangan elektron dasturning samaradorligi aniqlangan;
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘rta og‘irlikdagi surunkali tarqoq parodontitni yog‘li jiagr distrofiyasi bor bemorlarda tashxislash, davolash va oldini olishga zamonaviy yondashuv bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 2025 yil 7 oktyabr`dagi 26/29-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: yog‘li jigar distrofiyasi (YoJD) fonida surunkali tarqoq parodontit (STP) bilan og‘rigan bemorlarda parodont to‘qimalarida yaqqolroq yallig‘lanish o‘zgarishlari va YoJD bo‘lmagan bemorlarga nisbatan stomatologik holatning ishonchli pasayishi bilan tavsiflanuvchi kasallikning og‘ir klinik kechishi asoslangan va isbotlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: parodont yallig‘lanish jarayonlarining rivojlanishida yog‘li jigar distrofiyasida metabolik buzilishlarning roli aniqlangan, bu parodont holati va organizmdagi tizimli o‘zgarishlar o‘rtasidagi patogenetik bog‘liqlikni aniqlashga imkon bergan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: xususan, Samarqand viloyati poliklinikasi, shuningdek, Toshkent shahridagi “To‘rtinchi stomatologiya poliklinikasi MChJ”da amaliyotga joriy etilgan “Yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda surunkali tarqoq parodontiti bor bemorlarning klinik va funksional diagnostikasi” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 yildagi № 06-25 r-r/643-son ma’lumotnomasi). “Surunkali tarqoq parodontit va yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolash” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 goda № 06-25 r-r/644-son ma’lumotnomasi) bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: parodontit kechishiga jigar yog‘li distrofiyasining ta’siri to‘g‘risida ishonchli ma’lumotlar olish erta profilaktika o‘tkazish va asoratlarni oldini olish imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: qo‘shma patologiyani o‘z vaqtida tashxislash kasallikning og‘ir shakllarini oldini olish va davolash muddatlarini qisqartirish orqali davolash xarajatlarini kamaytiradi. Natijada, kasallikning og‘ir shakllari rivojlanishining oldi olinib, davolash muddati o‘rtacha 10 kundan 3 kungacha qisqartirildi, ya’ni 7 kunga (70%) kamaytirildi. Xulosa: jigar yog‘li distrofiyasi bo‘lgan bemorlarda parodontning klinik parametrlarini kompleks baholash jigar funksiyalarining buzilishi va yallig‘lanish jarayonining og‘irligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga imkon berdi, bu esa davolashga individual yondashuv uchun asos yaratadi.
ikkinchi ilmiy yangilik: STP bilan og‘rigan bemorlarda YoJD fonida qon va so‘lakning biokimyoviy ko‘rsatkichlarining yaqqol buzilishi lipidlarning peroksidlanish jarayonlarining faollashishi (MDA 41,88 foizga oshishi), antioksidant fermentlar faolligining pasayishi (katalaza 4,18 foizga), SUA darajasining 68,94 foizga oshishi, shuningdek, jigar aminotransferazalari faolligining oshishi (ALAT 22,9 foizga, ASAT 23,5 foizga) kuzatildi. Yallig‘lanish oldi sitokinlarining (TNF-α, IL-6, IL-1β) oshishi aniqlandi, bu tizimli yallig‘lanish va oksidlovchi stressni aks ettiradi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: ilk bor YoJD bo‘lgan STP bilan og‘rigan bemorlarda oksidlovchi stress, yallig‘lanish va lipid almashinuvining buzilishi markerlari o‘rtasidagi bog‘liqlik isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: xususan, Samarqand viloyati poliklinikasi, shuningdek, Toshkent shahridagi “To‘rtinchi stomatologiya poliklinikasi MChJ”da amaliyotga joriy etilgan “Yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda surunkali tarqoq parodontiti bor bemorlarning klinik va funksional diagnostikasi” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 yildagi № 06-25 r-r/643-son ma’lumotnomasi). “Surunkali tarqoq parodontit va yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolash” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 goda № 06-25 r-r/644-son ma’lumotnomasi) bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: biokimyoviy buzilishlarni erta baholash parodontit va jigar patologiyasi rivojlanishining oldini olishga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: Biokimyoviy monitoringni joriy etish natijasida davolash taktikasi individuallashtirilib, davolash muddati o‘rtacha 10 kundan 6–7 kungacha qisqartirildi, ya’ni 3–4 kunga (30–40%) kamaytirildi.Xulosa Shu tariqa, har bir bemor uchun o‘rtacha 650000 so‘mgacha iqtisodiy tejam ta’minlandi, bu ishlab chiqilgan biokimyoviy monitoring yondashuvining iqtisodiy samaradorligini tasdiqlaydi.
uchinchi ilmiy yangilik: Parodontopatogen flora (P. gingivalis, P. intermedia, T. forsythia, T. denticola, A. actinomycetemcomitans, F. nucleatum, C. rectus) miqdorining STP va YoJD bilan og‘rigan bemorlarda STP ning izolyasiyalangan kechishiga nisbatan sezilarli darajada oshishi aniqlandi, bu yallig‘lanish jarayonlarining mikrobli og‘irlashishi va sinergizmini ko‘rsatadi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: jigar yog‘li distrofiyasida metabolizm buzilishlarining og‘iz bo‘shlig‘i mikrobiologik tarkibiga ta’siri isbotlangan, bu parodontal va jigar patologiyalarining o‘zaro og‘irlashishini tasdiqlaydi. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: xususan, Samarqand viloyati poliklinikasi, shuningdek, Toshkent shahridagi “To‘rtinchi stomatologiya poliklinikasi MChJ”da amaliyotga joriy etilgan “Yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda surunkali tarqoq parodontiti bor bemorlarning klinik va funksional diagnostikasi” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 yildagi № 06-25 r-r/643-son ma’lumotnomasi). “Surunkali tarqoq parodontit va yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolash” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 goda № 06-25 r-r/644-son ma’lumotnomasi) bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: mikrobiologik nazorat maqsadli antibakterial terapiya o‘tkazish va yallig‘lanishning surunkali kechish xavfini kamaytirish imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: Natijada, empirik davolashdan voz kechilib, davolash samaradorligi oshirildi va sog‘ayish muddati o‘rtacha 10 kundan 6–7 kungacha qisqartirildi, ya’ni 3–4 kunga (30–40%) kamaytirildi. Xulosa: shu tariqa, har bir bemor uchun o‘rtacha 400000–650000 so‘m miqdorida iqtisodiy tejam ta’minlandi, bu ishlab chiqilgan mikrobiologik nazoratga asoslangan yondashuvning iqtisodiy samaradorligini tasdiqlaydi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: klinik, biokimyoviy va mikrobiologik ma’lumotlar integratsiyasiga asoslangan jigar yog‘li distrofiyasi bilan og‘rigan bemorlarda o‘rtacha og‘irlikdagi STPni tashxislash va davolash algoritmi ishlab chiqilgan va joriy etilgan. Algoritm parodont holatini baholashning innovatsion usullaridan foydalangan holda davolashni erta aniqlash, monitoring qilish va tuzatish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: ilk bor jigar yog‘li distrofiyasi bo‘lgan bemorlarda surunkali tarqalgan parodontitni tashxislash va davolashni optimallashtirish uchun mul`tidissiplinar ma’lumotlarni birlashtirgan tizimli yondashuv yaratilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: xususan, Samarqand viloyati poliklinikasi, shuningdek, Toshkent shahridagi “To‘rtinchi stomatologiya poliklinikasi MChJ”da amaliyotga joriy etilgan “Yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda surunkali tarqoq parodontiti bor bemorlarning klinik va funksional diagnostikasi” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 yildagi № 06-25 r-r/643-son ma’lumotnomasi). “Surunkali tarqoq parodontit va yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolash” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 goda № 06-25 r-r/644-son ma’lumotnomasi) bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: tashxislash va davolashga yondashuvlarni standartlashtirish stomatologik yordam sifatini oshiradi va asoratlar sonini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorligi: Integratsiyalashgan tashxislash va davolash algoritmini qo‘llash natijasida davolash muddati 4–5 kunga (40–50%) qisqartirilib, har bir bemor uchun 600000–1200000 so‘m iqtisodiy tejamga erishildi. Xulosa: algoritmlashtirilgan yondashuv parodont va jigar holatini kompleks baholashni ta’minlaydi, davolash natijalarining samaradorligi va bashoratlanishini oshiradi.
beshinchi ilmiy yangilik: STP bilan og‘rigan bemorlarda parodont holatini tashxislash uchun sun’iy intellektga asoslangan elektron dastur ishlab chiqildi va sinovdan o‘tkazildi, bu indekslarni avtomatlashtirilgan baholash, ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish va davolash samaradorligini monitoring qilish imkonini beradi. Ilmiy yangilikning ahamiyati: O‘zbekiston stomatologiya amaliyotida birinchi marta tashxislash aniqligi va klinik tahlil qulayligini oshiruvchi sun’iy intellekt vositasi joriy etilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: xususan, Samarqand viloyati poliklinikasi, shuningdek, Toshkent shahridagi “To‘rtinchi stomatologiya poliklinikasi MChJ”da amaliyotga joriy etilgan “Yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda surunkali tarqoq parodontiti bor bemorlarning klinik va funksional diagnostikasi” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 yildagi № 06-25 r-r/643-son ma’lumotnomasi). “Surunkali tarqoq parodontit va yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolash” uslubiy tavsiyanomasi tasdiqlangan (Sog‘liqni saqlash vazirligining 26 iyun` 2025 goda № 06-25 r-r/644-son ma’lumotnomasi) bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: tashxislashni raqamlashtirish stomatologik yordamning qulayligi va sifatini oshiradi, asoratlarning oldini olishga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: Sun’iy intellektga asoslangan elektron dasturni joriy etish natijasida tashxislash jarayoni 60–70% ga tezlashtirilib, har bir bemor uchun o‘rtacha 300000–500000so‘m miqdorida iqtisodiy tejam ta’minlandi. Xulosa: Surunkali tarqoq parodontit va yog‘li jigar kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda tashxislash va davolashning ishlab chiqilgan kompleks algoritmi, shu jumladan klinik, biokimyoviy, immunologik va okislovchi stress ko‘rsatkichlarini baholash, shuningdek sun’iy intellektga asoslangan elektron dasturni joriy etish natijasida davolash samaradorligi sezilarli darajada oshganligi isbotlangan. Taklif etilgan yondashuv kasallikni erta aniqlash, davolash taktikasini individuallashtirish va monitoring qilish imkonini berib, an’anaviy usullarga nisbatan davolash muddatini 10 kundan 6 kungacha, ya’ni 4 kunga (40 %) qisqartirganligi aniqlangan. Kompleks algoritm va sun’iy intellekt vositasini qo‘llash natijasida 1 bemor uchun o‘rtacha 800000 so‘m iqtisodiy tejamkorlikka erishilganligi isbotlangan, bu esa ishlab chiqilgan ilmiy yangiliklarning nafaqat klinik, balki iqtisodiy jihatdan ham yuqori samaradorligini tasdiqlaydi.