Jumaev Shavkat Xasanovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “G‘o‘zaning istiqbolli va yangi rayonlashtirilgan navlariga minaral o‘g‘itlarning maqbul me’yor va nisbatlarini ishlab chiqish”, 06.01.04 – Agrokimyo  (Qishloq xo‘jaligi fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.4.PhD/Qx1000
Ilmiy rahbar: Ko‘ziev Jaxongir Madaminovich, qishloq xo‘jaligi fan doktori, katta ilmiy xodim.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti, DSc.08/2025.27.12.Qx.06.01.
Rasmiy opponentlar: Mirzaev Lutfullo Aribjanovich, qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, katta ilmiy xodim; Ismayilov Jumanazar Israilovich, qishloq xo‘jaligi fanlari bo‘yicha falsafa doktori, katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlari sharoitida, hozirgi faol tadqiqot va tajribalarga asoslanib, g‘o‘zani istiqbolli va rayonlashgan navlariga oziqa elementlarining maqbul me'yori va nisbatlarini aniqlash hamda zamonaviy kompleks o‘g‘itlash tizimini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
g‘o‘zaning «Ravnaq-1» va «Afsona» navlari mineral o‘g‘itlarni o‘zlashtirishda farq ko‘rsatilib, «Ravnaq-1» navi azot va kaliyni, «Afsona» navi esa azot va fosforni yaxshi o‘zlashtirishi aniqlangan;
maqbul me’yor va nisbatda NPK bir vaqtda kompleks qo‘llanilganda g‘o‘zaning vegetasiya davrida oziqa elementlar fazalar kesimida barqaror ta’minlanib, uning tola sifatini 3-5% yaxshilashga xizmat qilgan;
o‘g‘it me’yorlari bilan genlar ekspressiyasi (GhNRT2, GhPHT1, GhHAK13-3) o‘rtasida uzviy bog‘liqlik kuzatilib, oziqa elementlarni o‘zlashtiruvchi genlarga mineral o‘g‘it me’yori ta’sir qilishi isbotlangan;
ekish bilan shonalash fazalarida bir vaqtda kompleks (NPK) o‘g‘it qo‘llanilganda tuproqda oziqa elementlar uzliksiz ta’minlanishi aniqlangan;
oziqa elementlar bilan kam ta’minlangan tuproq sharoitida g‘o‘zaning «Ravnaq-1» naviga NPK = 1:0,75:0,65 nisbatda, «Afsona» naviga 1:0,85:0,50 nisbatda qo‘llash samarali ekanligi asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. G‘o‘zaning istiqbolli va yangi rayonlashgan navlari uchun mineral o‘g‘itlarning maqbul me'yor va nisbatlarni ishlab chiqish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
«Toshkent viloyati tuproq-iqlim sharoitida g‘o‘za parvarishida er va suv resurslaridan hamda mineral o‘g‘itlardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar» hamda «Afsona» g‘o‘za navini parvarishlash va mineral o‘g‘itlardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar» (Toshkent viloyati tipik bo‘z tuproqlar sharoitida) Toshkent viloyatining qishloq xo‘jaligi boshqarmasiga hamda paxtachilikka ixtisoslashgan erdan foydalanuvchilarga amaliyotga joriy etilgan (Qishloq xo‘jalik vazirligi Qishloq xo‘jaligida bilim va innovasiyalar Milliy markazining 2024-yil 11-oktyabrdagi 05/05-02-858-son ma’lumotnomasi). Natijada, g‘o‘za parvarishi bo‘yicha agrotexnik tadbirlarni olib borish, mineral o‘g‘itlashning maqbul me’yor va nisbatlarda qo‘llash bo‘yicha qishloq xo‘jaligi xodimlari, klaster va fermerlari uchun qo‘llanma sifatida xizmat qilgan.
Chinoz tumani T.Ernazarov nomli massiv «APK ChINOZ» MChJning 113,81 gektar sug‘oriladigan maydoni uchun «Agrokimyoviy pasport» Toshkent viloyatining qishloq xo‘jaligi boshqarmasiga hamda paxtachilikka ixtisoslashgan erdan foydalanuvchilarga amaliyotga joriy etilgan (Qishloq xo‘jalik vazirligi Qishloq xo‘jaligida bilim va innovasiyalar Milliy markazining 2024-yil 11-oktyabrdagi 05/05-02-858-son ma’lumotnomasi). Natijada, tuproqlarning oziqa elementlari bilan ta’minlanganlik darajasiga bog‘liq holda qishloq xo‘jaligi ekinlariga, shu jumladan, g‘o‘zaga yillik mineral o‘g‘itlarning miqdorlarini hamda vegetasiya davrida tabaqalab qo‘llash muddatlarini belgilash imkoni yaratilgan. Bu esa parvarishlanadigan ekinlardan rejalashtirilgan hosil olish hamda tuproqlarning unumdorligini, xususan, oziqa elementlar miqdorini saqlash imkonini bergan.
Toshkent viloyati Chinoz tumanida tarqalgan sug‘oriladigan tuproqlarning xossa-xususiyatidan kelib chiqib azot koeffisienti Toshkent viloyatining qishloq xo‘jaligi boshqarmasiga hamda paxtachilikka ixtisoslashgan erdan foydalanuvchilarga amaliyotga joriy etilgan (Qishloq xo‘jalik vazirligi Qishloq xo‘jaligida bilim va innovasiyalar Milliy markazining 2024-yil 11-oktyabrdagi 05/05-02-858-son ma’lumotnomasi). Natijada, 2016-yilda Toshkent viloyati tuproqlar xossa-xususiyatlari asosida ishlab chiqilgan azotli o‘g‘itlarni qo‘llash koeffisientiga nisbatan Chinoz tumanida 0,0449 kam, ya’ni har bir gektarga 10-12 kg azotli mineral o‘g‘itlarni kam qo‘llash imkoni mavjudligi aniqlangan.