Камалова Дилноз Салайдининовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Амин гурухлари тутган инулин хосилари синтези ва физик-кимёвий хоссалари», 02.00.14 – Органик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/К743.
Илмий раҳбар: Хусенов Арслонназар Шерназарович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Тошкент кимё-технология институти Янгиер филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.Т.42.01 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Абдушукуров Анвар Кабирович, кимё фанлари доктори, профессор; Ахмедов Олий Равшанович, кимё фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: макромолекуляр занжирида амин гуруҳлари тутган инулиннинг янги ҳосилаларини олиш, физик-кимёвий хоссалари ва биологик фаолигини асослаш ва қўлланилишининг янги соҳаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
таркибида фаол хлор сақлаган инулин ҳосилалари олишнинг мақбул шароитлари аниқланиб, диметилформамид муҳитида хлорлаш самараси асосланган;
тионил хлорид билан галогенланган инулиннинг гидразин ва аммиак эритмалари билан таъсиридан, таркибида амин гуруҳи сақлаган инулин-этилендиамин ва инулин-пропилендиамин олиниб, тузилиши ва молекуляр-массавий характеристикалари асосланган;
оксидланиш даражаси турлича бўлган диалдегидинулин макромолекулаларига қуйи молекуляр диаминларни иммобиллаш билан нуклеофил алмашиниш реакциясининг мақбул шароитлари аниқланган;
илк бор амин гуруҳларнинг инулин структурасига киритилиши полисахаридга антимикроб ва замбуруғларга қарши хусусият бериши аниқланиб, амин сақловчи ҳосилаларнинг тузилиши ва биологик фаоллиги ўртасидаги боғлиқлик асосланган;
илк бор маҳаллий ўсимлик «Мўжиза» топинамбур навидан олинган азот тутган инулин ҳосилалари ёғоч материалларни турли намлик шароитида моғордан ҳимоялаши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инулиннинг амин сақловчи ҳосилаларини синтез қилиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
микробларга ва замбуруғларга қарши юқори самарали, заҳарсиз бўлган инулиннинг янги ҳосилалар ишлаб чиқариш технологияси «ЭCО ПАНЕЛ ТЕЧ» МЧЖнинг «2027-2028 йиллар амалиётга жорий этиш бўйича илмий ишланмалар рўйиҳати»га киритилган (Мебел ва ёғочсозлик саноати уюшмасини 2025 йил 24 мартдаги 2/16-172-сонли маълумотномаси). Натижада, 2 - 3 % инулин-этилендиамин ва инулин-пропилендиамин эритмалари билан юзасига ишлов берилган ёғоч материалларини 20-30 % намликда 6 ойгача сақлаш имконини беради;
инулин-этилендиамин ва инулин-пропилендиамин ишлаб чиқариш технологияси «ЭCО ПАНЕЛ ТЕЧ» МЧЖнинг «2027-2028 йиллар амалиётга жорий этиш бўйича илмий ишланмалар рўйиҳати»га киритилган (Мебел ва ёғочсозлик саноати уюшмасини 2025 йил 24 мартдаги 2/16-172-сонли маълумотномаси). Натижада, инулин ҳосилаларининг турли консентрацияли эритмалари билан ишлов берилган ёғоч материалларни намлик шароитларида моғорлашдан ҳимоялаш имконини беради.