Абдухолиқов Ҳаққул Холиқуловичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тошкент воҳаси мушуксимонлари (Фелидае) паразитофаунаси ва уларнинг зоонозлар тарқалишидаги аҳамияти”, 03.00.06-Зоология (ветеринария фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/В146
Илмий раҳбар: Сафаров Алишер Абдуқаҳор ўғли, биология фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети, DSc.08/2025.27.12.В.11.01.
Расмий оппонентлар: Даминов Асадулло Сувонович, ветеринария фанлари доктори, профессор; Ғойипова Мўтабар Эргашевна, ветеринария фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент вилоятининг турли ҳудудларида тарқалган мушуксимонлар паразитларининг тур-таркибини аниқлаш, эпизоотологик ҳолатини баҳолаш, молекуляр усуллар орқали патогенлар тарқалишидаги ролини изоҳлаш ва доминант турларнинг биоекологик хусусиятларини ўрганиш ҳамда қарши кураш чораларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Тошкент вилоятининг турли экосистемаларида тарқалган мушуксимонлар 36 турдаги гелминтлар ва эктопаразитлар билан зарарланганлиги, шундан 22 тури хавфли зоонозлар эканлиги аниқланган;
ўрганилган ҳайвонлар гелминтлар фаунаси Cестода, Аcантҳоcепҳала ва Нематода синфларига мансуб 30 турдан, эктопаразитлар фаунаси эса Арачнида ва Инсеcта синфларига мансуб 6 турдан иборатлиги аниқланган;
мушуксимонлар айрим турларининг гелминтлар билан умумий зарарланиш даражаси 68,8%; эктопаразитлар билан зарарланиши эса 29,8% эканлиги аниқланган;
Тошкент вилояти биоценозларида мушуксимонлар вакили бўлган қамиш мушуги (Фелис чаус) популяциясида аниқланган гелминт турларининг хилма-хиллиги юқори кўрсатгични (23 тур) ташкил этиши асосланган;
мушуксимонларда Тохасcарис леонина ва Тохоcара cати паразитларининг ко-инфекция ҳолати аниқланиб, турлар CОХ1 ДНК кетма-кетлиги ва геометрик морфометрия усуллари билан тасдиқланган ҳамда филогенетик муносабатлари таҳлил қилиниб, халқаро ГенБанк базасида сақлаш учун жойлаштирилган;
Ўзбекистон шароитида уй мушукларининг эктопаразити: Cтеноcепҳалидес фелис бургаси орқали юқадиган патогенлар ва уларнинг мтДНК хилма-хиллиги замонавий усуллар орқали ўрганилган ҳамда зоонотик хусусияти очиб берилган;
Тошкент воҳасида тарқалган мушуксимонлар аксарият ҳолатларда аралаш инвазия билан зарарланганлиги, паразитлар ассоциацияси уй ва ёввойи мушукларнинг 85-90%да учрашлиги ва 1 тадан 5 тагача турдаги ассоциациялар билан ифодаланиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тошкент воҳаси мушуксимонлари (Фелидае) паразитофаунаси ва уларнинг зоонозлар тарқалишидаги аҳамияти бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
уй мушукларида аниқланган Cтеноcепҳалидес фелис бургаси томонидан тарқаладиган патогенларни молекуляр-генетик усуллар орқали аниқлашда фойдаланиладиган праймерлар рўйхати ишлаб чиқилган ва Республика ҳайвонлар касалликлари ташхиси ва озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлиги давлат маркази амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитасининг 2025-йил 02-октябрдаги 02/23-682-сон маълумотномаси). Натижада уй мушукларида паразитлик қилувчи бургалар томонидан тарқаладиган Риcкетциа ва Бартонелла авлодларига мансуб бактерияларни молекуляр-генетик усуллар орқали тезкор равишда аниқлашга эришилган;
мушуксимонлар аскаридозининг қўзғатувчилари бўлган Тохасcарис леонина ва Тохоcара cати нематодаларининг митохондриал ДНК CОХ1 соҳаси нуклеотидлар кетма-кетлиги ўрганилган ва олинган маълумотлар халқаро Биотехнологик ахборотлар миллий маркази (НCБИ) базасига жойлаштирилган (Биотехнологик ахборотлар миллий марказининг 2025-йил 15-августдаги маълумотномаси). Натижада Т. леонина учун: ПВ125714; ПВ125715; ПВ125716; ПВ125717 ва Т. cати учун: ПВ366861; ПВ366859; ПВ366856; ПВ366838; ПВ366832 идентификация рақамлари олинган ҳамда улар халқаро миқиёсда турларни аниқлаш, филогениясини ўрганиш ва генетик хусусиятларидан келиб чиқиб даволаш имконини берган;
уй мушукларининг ассоциатив гелминтозларига қарши кенг таъсир кўрсатадиган антигелминтик хусусиятга эга бўлган суспензиялар (ПЗК:ИВМ:АГ:ПВП) ишлаб чиқилган ва Тошкент вилояти ветеринария амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитасининг 2025-йил 02-октябрдаги 02/23-682-сон маълумотномаси). Натижада уй мушукларининг зооноз ва паразитоз касалликларини даволашда 1 кг вазнга 8 мг суспензия оғиз орқали қўлланилганда 100,0 фоиз самарадорликка эришилган.