Алимова Васила Баҳодировнанинг
Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Нолокал характеристик тезликларга эга бўлган гиперболик система сонли ечимининг турғунлигини тадқиқ этиш” мавзусидаги 01.01.03 - “Ҳисоблаш математикаси ва дискрет математика” (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/FM1231
Илмий раҳбар: Алоев Рахматилло Джураевич, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.FM.01.03 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Нормуродов Чори Бегалиевич, физика-математика фанлари доктори, профессор; Болтаев Азиз Кузиевич, физика-математика фанлари бўйича PhD, доцент.
Етакчи ташкилот: Фанлар академияси қошидаги В.И. Романовский номидаги Математика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади нолокал характеристик тезликларга эга бўлган гиперболик системани сонли йечиш учун айирмали схемани ишлаб чиқиш ва унинг сонли йечими экспоненсиал турғунлигини тадқиқ этишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
манфий нолокал характеристик тезликка эга бўлган гиперболик тенглама учун аралаш масала қўйилган ва унинг ечимини экспоненсиал турғунлигини исботлаш масаласи ҳал қилинган;
манфий нолокал характеристик тезликка эга бўлган гиперболик тенглама учун қоʻйилган аралаш масалани сонли ечишга мўлжалланган оқимга қарши айирмали схема қурилган ва унинг Ляпунов турғунлик ёндашувидан фойдаланиб экспоненсиал турғунлиги исботланган;
мусбат нолокал характеристик тезликларга эга бўлган Риман инвариантлари учун ёзилган гиперболик тенгламалар системаси учун қоʻйилган аралаш масалани сонли ечишга мўлжалланган оқимга қарши айирмали схема қурилган ҳамда Ляпунов функсиясини қуриш ёрдамида экспоненсиал турғунлиги кўрсатилган;
манфий нолокал характеристик тезликларга ва қўзғалиш параметри таъсирига эга бўлган гиперболик система учун қоʻйилган аралаш масалани сонли ечишга мўлжалланган оқимга қарши айирмали схема қурилган ва унинг турғунлигини таъминловчи алгебраик мезонлар асосида экспоненсиал турғунлиги исботланган;
нолокал характеристик тезликларга эга бўлган гиперболик система турғунлигига масала параметрларининг таъсирини ўрганиш учун Лах-Wендрофф, оқимга қарши ошкор, оқимга қарши ошкормас айирмали схемаларни қиёсий таҳлили модел мисоллари орқали асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Нолокал характеристик тезликларга эга бўлган гиперболик системалар сонли йечимининг турғунлиги бўйича олинган илмий натижалар амалиётда қуйидаги йўналишларда жорий этилган:
нолокал характеристик тезликларга эга бўлган гиперболик системаларга қўйилган аралаш масалаларини сонли ечиш ҳамда унинг турғунлигини топиш шартларидан АР 19679550-сонли “Атмосфера ҳавоси сифатини баҳолаш учун каср-стохастик тенгламалар асосида ишлайдиган юқори унумли булутли хизмат” лойиҳасида сонли йечимнинг аниқ йечимга яқинлашишини тасдиқловчи модел масалаларини йечиш ва таҳлил қилишда фойдаланилган. (Сарсен Аманжолов номидаги Шарқий Қозоғистон университетининг 2025 йил 30 апрелдаги 06-21-335-сонли маълумотномаси). Натижада, сонли йечимнинг аниқ йечимга яқинлашишини тасдиқловчи модел масалаларини йечиш ва таҳлил қилиш имконини берган;
нолокал характеристик тезликларга эга бўлган гиперболик системалар сонли йечимининг турғунлиги бўйича олинган илмий натижалардан ИНТ/УЗБЕК/П-05-сонли “Гиперболик системаларнинг Ли симметрияси таҳлили, симуляцияси ва Ляпунов турғунлиги таҳлили” лойиҳасида гиперболик системаларни сонли ечиш ва унинг турғунлигини таҳлил қилишда Ляпуновнинг турғунлик назариясини қўллаш билан ҳисоблаш тажрибаларини ўтказишда фойдаланилган (Ҳиндистон ҳукумати, Фан ва технологиялар департаментининг 2025 йил 29-июлдаги №247667-сонли маълумотномаси). Натижада, гиперболик системаларни сонли ечиш ва унинг турғунлигини таҳлил қилишда Ляпуновнинг турғунлик назариясини қўллаш имконини берган.