Уралова Ҳилола Зокиркон қизи
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Енгил автомобил бензинли двигателларининг кўрсаткичларини газли қўшимча (кислород, водород) бериш орқали ошириш”, 05.08.06 – “Ғилдиракли ва гусеницали машиналар ва уларни ишлатиш” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/Т6034 Илмий раҳбар: Қодиров Сарвар Муқаддирович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат транспорт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат транспорт университети ҳузуридаги DSc.15/31.08.2022.Т.73.03 рақамли илмий кенгаш
Расмий оппонентлар: Мухитдинов Акмал Анварович , техника фанлари доктори, профессор; Калаулов Сайдулла Аймаханович , техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), профессор.
Етакчи ташкилот: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши. Техника йўналиши. Назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади енгил автомобил бензинли двигателларининг кўрсаткичларини газли қўшимча (кислород, водород) бериш орқали оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ҳаво-бензин-водород аралашмасида ишловчи енгил автомобил двигатели учун ПИД-алгоритмга асосланган автоматик бошқарув тизими ишлаб чиқилган ва унинг функсионал-конструктив схемаси такомиллаштирилган, бу двигател айланиш тезлиги ва юк ўзгаришига мослашишни та'минлаган;
кислород-водород улуши ва ҳаво ортиқлик коеффициенти ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда енгил автомобил двигателининг асосий параметрлари қувват, момент, ёқилғи сарфи, зарарли чиқиндилар орасидаги боғлиқликларни ифодаловчи кўп омилли регрессион математик модели яратилган;
двигателнинг турли хил ишчи режимларида реал вақт режимида ҳаво-бензин-водород аралашмасининг оптимал таркибини аниқлаш учун адаптив алгоритм ишлаб чиқилган, бу ёқилғи самарасини, зарарли чиқиндиларни эса камайтиришга эришилган;
стенд синов ма'лумотлари асосида водород қўшилишининг двигател энергетик-экологик кўрсаткичларига та'сирини баҳолаш учун комплекс мезон тизими ишлаб чиқилган ва кислород-водород улуши мақбул таркибли аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Енгил автомобил бензинли двигателларининг кўрсаткичларини газли қўшимча (кислород, водород) бериш орқали ошириш илмий тадқиқоти бўйича олинган натижалар асосида:
ҳаво-бензин-водород аралашмасида ишловчи енгил автомобил двигатели учун ишлаб чиқилган ПИД-алгоритмга асосланган автоматик бошқарув тизими ва унинг функсионал-конструктив схемаси “Мелопласт” МЧЖ да жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, 19-сентябр кундаги 4/Э1300-сонли ма'лумотномаси). Натижада, двигател умумий қуввати 4,3% ошди;
водород улуши ва ҳаво ортиқлик коеффициенти ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда енгил автомобил двигателининг асосий параметрлари орасидаги боғлиқликларни ифодаловчи кўп омилли регрессион математик модели “127-сонли Автотранспорт” МЧЖ да тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, 19-сентябр кундаги 4/Э1300-сонли маълумотномаси). Натижада, ҲҲО оқими 0,0072 г/с ва бензин сарфи 0,087 г/с бўлганда оптимал ёниш параметрлари прогнозлаш аниқлиги 89% дан ошди.
двигателнинг турли иш режимларида реал вақт режимида ҳаво-бензин-водород аралашмасининг оптимал таркибини аниқлаш учун ишлаб чиқилган адаптив алгоритм “Мелопласт” МЧЖ да жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, 19-сентябр кундаги 4/Э1300-сонли ма'лумотномаси). Натижада, двигател моментининг 4-5% ошиши ва ёқилғи самарадорлигининг 6,5%га камайиб яхшиланиши таъминланди;
водород қўшилишининг двигател энергетик-экологик кўрсаткичларига таъсирини баҳолаш учун ишлаб чиқилган комплекс мезон тизими ва чиқинди газлар бўйича ҳисоблаш методикаси “127-сонли Автотранспорт” МЧЖ да тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, 19-сентябр кундаги 4/Э1300-сонли ма'лумотномаси). Натижада, двигателидан чиқадиган ишлатилган газлар таркибидаги зарарли компонентлар миқдори CО 40–50%, Ч 20–30%, НОх 15–25% гача камайди ва двигателнинг экологик хавфсизлиги сезиларли яхшиланди.