Тиляков Хасан Азизовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Чаноқ-сон бўғимини эндопротезлашдан кейинги тикланиш босқичларида реабилитация дастурларини такомиллаштириш», ихтисослик шифри: 14.00.12 – Тиббий реабилитология.
Диссертация мавзуси рўйҳатга олинган рақам: B2025.1.DSc/Tib877.
Илмий маслахатчи: Ризаев Жасур Алимджанович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.04.
Расмий оппонентлар: Юлдашева Гулчехра Рустамовна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор; Саидов Максуд Арифович, тиббиёт фанлари доктори (DSc); Ямщиков Олег Николаевич, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертатсия йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Чаноқ-сон бўғими эндопротезлашидан кейинги даврда беморлар учун жисмоний, техник ҳамда функционал-диагностик чора-тадбирларни интеграциялашган босқичли ёндашув асосида тиббий реабилитация дастурини ишлаб чиқиш ва илмий асослаш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги беморларда реабилитация жараёнида оғриқ синдромининг ВАШ шкаласи бўйича интенсивлиги статистик жиҳатдан ишончли тарзда 68-72% га камайиши ҳамда унинг етакчи патогенетик компоненти эрта операциядан кейинги механо-нейрофизиологик туридан тикланишнинг 3-4 ҳафтасига келиб адаптацион-репаратив турга алмашиши аниқланган;
чаноқ-сон бўғими ҳаракатлар кўлами ва мушаклар кучи тикланишининг чизиқли-прогрессив характерга эга бўлиб, актив кинезитерапия таъсири остида ҳаракат ҳажмининг 30% гача, мушаклар кучининг эса 35–38% га ортиши операция қилинган сегментдаги таркибий, функционал ва метаболик тикланиш жараёнларининг интеграциялашуви аниқланган;
биомеханик дозаланган юклама ва мушаклар мувозанатининг динамик назорати тамойилига асосланган босқичли реабилитация дастурининг HHS кўрсаткичи 67% га ошиши, Lequesne индексини 63% га камайиши ҳамда SF-36 бўйича ҳаёт сифатини 37–41% га яхшиланиши орқали юқори функционал самарадорлиги исботланган;
чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги даврда асоратлар ривожланиш хавфини клиник-функционал, лаборатор ва биомеханик кўрсаткичлар интеграцияси асосида AUC = 0,87, сезгирлик 82% ва махсуслик 79% юқори аниқликда прогноз қилиш имконини берувчи предиктив модель ишлаб чиқилган;
жисмоний, техник ва функционал-диагностик усуллар интеграциясига асосланиб такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастурини жорий этиш натижасида ҳаракат функциялари 25–27% га, клиник-функционал самарадорлик 83–88% гача яхшиланиши ҳамда беморлар қониқиш даражаси 92% гача ошиши илмий жиҳатдан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича ягона хулоса 2025 йил 24 октябрдаги 27-сонли йиғилиш баённомасига № 27/17 хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги беморларда реабилитация жараёнида оғриқ синдромининг ВАШ шкаласи бўйича интенсивлиги статистик жиҳатдан ишончли тарзда 68-72% га камайиши ҳамда унинг етакчи патогенетик компоненти эрта операциядан кейинги механо-нейрофизиологик туридан тикланишнинг 3-4 ҳафтасига келиб адаптацион-репаратив турга алмашиши аниқланган. Таклиф этилган тавсиялар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши (25 июн 2025 йил, №11-протокол) томонидан тасдиқланган «Уход и реабилитация пациентов на этапах восстановления после эндопротезировании тазобедренного сустава» и «Клинико-функциональное обоснование этапной реабилитации пациентов после эндопротезирования тазобедренных суставов» номли методик тавсияномалар таркибига киритилди. Шу материаллар асосида дастур амалиётга жорий этилди: Қашқадарё вилояти кўп тармоқли вилоят шифохонаси (16.07.2025й №151-ICh буйруқ). Бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Ҳамда Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрь ойидаги (№27/17) хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: Чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги беморларда оғриқ синдромининг турли реабилитация босқичларидаги динамик баҳолашга асосланган комплекс таҳлили ВАШ шкаласи бўйича оғриқ даражасининг ишончли равишда 68–72 % га камайганини кўрсатди. Реабилитациянинг дастлабки даврида механо-невроген компонент устун бўлган бўлса, 3–4 ҳафтага келиб адаптацион компонент устунликка эга бўлди. Бу ҳолат беморларнинг ҳаёт сифатининг сезиларли даражада яхшиланишига, ҳаракат фаолиятининг тезроқ тикланишига, ташқи ёрдамга бўлган эҳтиёжнинг камайишига ва жарроҳликдан кейинги ижтимоий мослашувнинг тезлашишига хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: Клиник-иқтисодий таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги оғриқ синдромини комплекс баҳолашни ўз ичига олган реабилитация дастурини жорий этиш ВАШ шкаласи бўйича оғриқ даражасини 68–72 % га камайтиришга, анальгетиклардан фойдаланиш эҳтиёжини 30–35 % га қисқартиришга ва стационарда ётиш муддатини 18 кундан 13–14 кунгача қисқартиришга имкон берди. Бу эса ҳар бир бемор учун тўғридан-тўғри харажатларни 5,6 млн сўмдан 4,7 млн сўмгача камайтирди (ўртача тежам – 0,9 млн сўм), бу йиллик 500 та операция шароитида тахминан 450 млн сўм иқтисодий самара беради. Меҳнат қобилиятининг тезроқ тикланиши қўшимча 2,5 млрд сўмгача иқтисодий самарани таъминлайди. Шунингдек, дори воситалари ва парвариш харажатларининг 20–25 % га қисқариши ҳамда қайта госпитализация ҳолатларининг йилига 10–12 тага камайиши қўшимча 150 млн сўм тежамга олиб келади. Хулоса: Чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги беморларда оғриқ синдромининг комплекс таҳлили жорий этилган реабилитация дастурининг клиник самарадорлигини тасдиқлади. Бу ВАШ шкаласи бўйича оғриқ шиддатининг 68–72 % га камайиши, анальгетиклар қўлланилишининг оптималлашиши ва госпитализация муддатининг 13–14 кунгача қисқариши билан намоён бўлди. Дастур ҳаракат функцияларининг тез тикланишига, беморларнинг мустақиллигининг ошишига ҳамда ижтимоий мослашувининг яхшиланишига самарали таъсир кўрсатди.
иккинчи илмий янгилик: чаноқ-сон бўғими ҳаракатлар кўлами ва мушаклар кучи тикланишининг чизиқли-прогрессив характерга эга бўлиб, актив кинезитерапия таъсири остида ҳаракат ҳажмининг 30% гача, мушаклар кучининг эса 35–38% га ортиши операция қилинган сегментдаги таркибий, функционал ва метаболик тикланиш жараёнларининг интеграциялашуви аниқланган. Таклиф этилган тавсиялар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши (25 июн 2025 йил, №11-протокол) томонидан тасдиқланган «Уход и реабилитация пациентов на этапах восстановления после эндопротезировании тазобедренного сустава» и «Клинико-функциональное обоснование этапной реабилитации пациентов после эндопротезирования тазобедренных суставов» номли методик тавсияномалар таркибига киритилди. Шу материаллар асосида дастур амалиётга жорий этилди: Жиззах вилояти Ш.Рашидов тумани тиббиёт бирлашмаси (11.08.2025й №19 буйруқ ). Бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Ҳамда Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрь ойидаги (№27/17) хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: Актив кинезитерапия қўлланилиши натижасида ҳаракат ҳажми 30 % гача, сон ва бел сохаси мушаклари кучи эса 35–38 % гача ошиши таъминланди. Бу усул ҳаракат функцияларининг тикланишини тезлаштирди, беморларнинг мустақиллигини оширди, ногиронлик ва асоратлар ривожланиш хавфини камайтирди, соғлиқни сақлаш тизимига ишончни мустаҳкамлади ҳамда беморларнинг ижтимоий мослашувини яхшилади. Иқтисодий самарадорлиги: Клиник-иқтисодий таҳлил натижаларига кўра, актив кинезитерапия ҳаракат ҳажмини 30 % гача, мушак кучини 35–38 % гача ошириб, тикланишни тезлаштирди ва даволаш харажатларини камайтирди. Госпитализация муддатининг 4–5 кунга қисқариши ҳар бир бемор бўйича 1 млн сўм тежамни таъминлади (йилига тахминан 500 млн сўм). Асоратлар сонининг 12 % дан 6 % гача камайиши ва терапия муддатининг қисқариши орқали умумий иқтисодий самара 1,15 млрд сўмни ташкил этди. Хулоса: Чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги реабилитация дастурига актив кинезитерапияни жорий этиш ҳаракат ҳажмини 30 % гача, мушак кучини 35–38 % гача оширди. Бу структурали-функционал тикланишни тезлаштириб, беморларнинг мустақиллигини оширди, асоратлар хавфини камайтирди ва ижтимоий мослашувни яхшилади.
учинчи илмий янгилик: биомеханик дозаланган юклама ва мушаклар мувозанатининг динамик назорати тамойилига асосланган босқичли реабилитация дастурининг HHS кўрсаткичини 67% га ошириши, Lequesne индексини 63% га камайтириши ҳамда SF-36 бўйича ҳаёт сифатини 37–41% га яхшилаш орқали юқори функционал самарадорлиги исботланган. Таклиф этилган тавсиялар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши (25 июн 2025 йил, №11-протокол) томонидан тасдиқланган «Уход и реабилитация пациентов на этапах восстановления после эндопротезировании тазобедренного сустава» и «Клинико-функциональное обоснование этапной реабилитации пациентов после эндопротезирования тазобедренных суставов» номли методик тавсияномалар таркибига киритилди. Шу материаллар асосида дастур амалиётга жорий этилди: Республика ихтисослаштирилган травматология ва ортопедия илмий-амалий тиббиёт маркази Самарқанд филиали (02.08.2025й №229-I буйруқ). Бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Ҳамда Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрь ойидаги (№27/17) хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги беморлар учун такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастури (Harris, Lequesne, ВАШ ва SF-36 шкалалари асосида) функционал натижаларни яхшилади (Harris — 67 %, Lequesne — 63 %, ҳаёт сифатининг жисмоний компоненти — 41 %, психоэмоционал — 37 %), ҳаракат функцияларининг тикланишини тезлаштирди, беморларнинг мустақиллигини оширди, ташқи ёрдамга эҳтиёжни камайтирди ва меҳнат ҳамда ижтимоий фаолиятга тезроқ қайта киришишни таъминлади. Иқтисодий самарадорлиги: клиник-иқтисодий таҳлил натижаларига кўра, такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастури Harris Hip Score (67%), Lequesne (63%) ва SF-36 (41% жисмоний, 37% психоэмоционал) кўрсаткичларини сезиларли яхшилади. Госпитализация 3 кунга қисқариб, ҳар бир бемор учун 850000 сўм тежам таъминланди, меҳнат фаолиятига эрта қайтиш ҳисобига 1,6 млн сўм қўшимча самара олинди. Умумий ҳисобда ҳар бир бемор учун соф иқтисодий самара 2,25 млн сўмни, йиллик 500 операцияда — 1,1 млрд сўмни ташкил этди. Хулоса: Такомиллаштирилган реабилитация дастури чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги даврда, беморларда юқори клиник, ижтимоий ва иқтисодий самара берди: функционал кўрсаткичлар (Harris Hip Score 67%, Lequesne 63%, ҳаёт сифатининг жисмоний 41%, психоэмоционал 37%) яхшиланди, ҳаракат функциялари тез тикланди ва беморлар тезроқ фаол ҳаётга қайтди.
тўртинчи илмий янгилик: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги даврда асоратлар ривожланиш хавфини клиник-функционал, лаборатор ва биомеханик кўрсаткичлар интеграцияси асосида AUC = 0,87, сезгирлик 82% ва махсуслик 79% юқори аниқликда прогноз қилиш имконини берувчи предиктив модель ишлаб чиқилган. Таклиф этилган тавсиялар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши (25 июн 2025 йил, №11-протокол) томонидан тасдиқланган «Уход и реабилитация пациентов на этапах восстановления после эндопротезировании тазобедренного сустава» и «Клинико-функциональное обоснование этапной реабилитации пациентов после эндопротезирования тазобедренных суставов» номли методик тавсияномалар таркибига киритилди. Шу материаллар асосида дастур амалиётга жорий этилди: Қашқадарё вилояти ногиронлиги бор шахсларни реабилитация қилиш ва протезлаш миллий маркази (2025 йил 7 август, буйруқ №18 ). Бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Ҳамда Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрь ойидаги (№27/17) хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейин кечикиб юзага келадиган асоратлар хавфини баҳоловчи прогностик модель (AUC=0,87; сезгирлик — 82 %; аниқлик — 79 %) юқори хавфли беморларни ўз вақтида аниқлаш ва профилактика ҳамда реабилитацияни оптималлаштириш имконини берди. Бу ҳаракат функцияларининг тикланишини тезлаштирди, оғриқ синдромини ва асоратларни камайтирди, ҳаёт сифатини ва ижтимоий мослашувни яхшилади, беморларнинг бошқалар ёрдамига боғлиқлигини камайтирди ҳамда меҳнат ва кундалик фаолиятга тезроқ қайтишини таъминлади. Иқтисодий самарадорлиги: клиник-иқтисодий таҳлил натижаларига кўра, чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейин кечикиб юзага келадиган асоратлар хавфини баҳоловчи прогностик модельни жорий этиш (AUC=0,87; сезгирлик — 82 %; аниқлик — 79 %) юқори хавфли беморларни ўз вақтида аниқлаш ва профилактик ҳамда реабилитацион чора-тадбирларни оптималлаштириш имконини берди. Тўғридан-тўғри харажатларнинг ҳар бир бемор учун 6000000 сўмдан 4800000 сўмгача қисқариши 1200000 сўм тежамни таъминлади, бу йиллик 500 операция шароитида 600 млн сўмга тенг. Асоратлар ва такрорий госпитализациялар сони камайиши ҳисобига 400 млн сўм, меҳнат фаолиятига эрта қайтиш эса ҳар бир бемор учун 1500000 сўм иқтисодий самара берди. Дастурнинг умумий йиллик иқтисодий самараси 2,7 млрд сўмдан ошиб, тикланиш жараёнининг хавфсизлиги ва самарадорлигини оширди. Хулоса: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейин кечикиб юзага келадиган асоратлар хавфини баҳоловчи прогностик моделни жорий этиш юқори клиник, ижтимоий ва иқтисодий самарадорликни намоён этди — тикланиш жараёнини тезлаштирди, оғриқ ва асоратларни камайтирди, ҳаёт сифатини ва ижтимоий мослашувни яхшилади, шунингдек беморларнинг меҳнат ва кундалик фаолиятга тезроқ қайтишини таъминлади.
бешинчи илмий янгилик: жисмоний, техник ва функционал-диагностик усуллар интеграциясига асосланган такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастурини жорий этиш натижасида ҳаракат функциялари 25–27% га, клиник-функционал самарадорлик 83–88% гача яхшиланиши ҳамда беморлар қониқиш даражаси 92% гача ошиши илмий жиҳатдан исботланган. Таклиф этилган тавсиялар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши (25 июн 2025 йил, №11-протокол) томонидан тасдиқланган «Уход и реабилитация пациентов на этапах восстановления после эндопротезировании тазобедренного сустава» и «Клинико-функциональное обоснование этапной реабилитации пациентов после эндопротезирования тазобедренных суставов» номли методик тавсияномалар таркибига киритилди. Шу материаллар асосида дастур амалиётга жорий этилди: Самарқанд вилояти ногиронлиги бор шахсларни реабилитация қилиш ва протезлаш миллий маркази (26.08.2025й №22 буйруқ). Бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Ҳамда Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрь ойидаги (№27/17) хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастури ҳаракат функцияларининг тикланишини 25–27 % га тезлаштирди, клинико-функционал самарадорликни 83–88 % гача оширди ҳамда асоратлар частотасини камайтирди. Беморлар қониқиш даражасининг 92 % гача ошганини, ҳаёт сифатининг яхшиланганини, мустақиллик даражасининг ортиб, бошқалар ёрдамига бўлган эҳтиёж камайганини таъкидладилар. Бу эса тўғри ҳаракат стереотипларини шакллантиришга, ижтимоий мослашувга ва меҳнат ҳамда маиший фаолиятга тезроқ қайтишга ёрдам берди. Иқтисодий самарадорлиги: Жисмоний, техник ва функционал-диагностик усуллар асосида такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастури ҳаракат функцияларини 25–27 % га тезлаштирди, клинико-функционал самарадорликни 83–88 % гача оширди, асоратлар сонини камайтирди ва беморлар қониқишини 92 % гача етказди. Госпитализация муддатининг 3–4 кунга қисқариши, асоратлар ва ревизион операциялар сонининг камайиши ҳамда меҳнат фаолиятига эртароқ қайтиш ҳисобига ҳар бир бемор учун соф иқтисодий самара 1,97 млн сўмни ташкил этди. Йилига 500 беморда бу 985 млн сўмлик умумий иқтисодий самарани таъминлайди. Хулоса: чаноқ-сон бўғими эндопротезлашдан кейинги такомиллаштирилган босқичли реабилитация дастури юқори клиник, ижтимоий ва иқтисодий самарадорликка эга экани аниқланди. Дастур ҳаракат функцияларининг тикланишини 25–27 % га тезлаштиради, клинико-функционал кўрсаткичларни 83–88 % гача оширади, асоратларни камайтиради ва беморлар қониқиш даражасини 92 % гача оширади. Шу билан бирга, ҳаёт сифатини яхшилайди, мустақилликни оширади, бошқалар ёрдамига эҳтиёжни камайтиради, госпитализацияни қисқартиради ва меҳнат фаолиятига эртароқ қайтишни таъминлайди. Бу натижалар дастурни Ўзбекистон амалиётига жорий этишнинг мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди.