Хамдамова Лола Зарифовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тамаки таъсирида никотинли стоматитнинг даво профилактика чораларини такомиллаштириш», 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/Tib6060.
Илмий раҳбар: Шарипова Гулниҳол Идиевна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Расмий оппонентлар: Хабибова Назира Насуллоевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ғаффоров Сунатулло Амруллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: И.К.Ахунбаев номидаги Қирғиз тиббиёт академияси (Қирғизистон Республикаси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: тамаки таъсири натижасида келиб чиқадиган никотинли стоматитни аниқлаш, эрта ташхислаш ҳамда даво-профилактикасига қаратилган замонавий ёндашувни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тамаки таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда тиш қаттиқ тўқима, пародонт ва оғиз бўшлиғи касалликлари бевосита боғлиқлиги ўрганилган бўлиб, ушбу контингентларда тиш қаттиқ тўқимаси касалликлари интенсивлиги юқори даражада, пародонт касалликлари 6,2 марта кўп учраши аниқланган;
илк бор никотинли стоматит аниқланган беморларда тамаки таъсири натижасида оғиз суюқлиги таҳлилида гумморал иммун ҳолатидаги ўзгаришлар натижасида соматик патология ва никотинли стоматит даражасининг ортиши исботланган;
илк бор тамаки таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда иммун тизимининг танқисликнинг кузатилиши, оғиз суюқлигидаги CD ҳужайралар кўрсаткичларининг ортиши, кacaллик кeчиши вa якyний иcтиқбoлини бeлгилoвчи қўшимчa ташхислаш ҳамда башоратлашнинг имyнoлoгик мeзoнлиги исботланган;
тамаки таъсири натижасида беморларда никотинли стоматит комплекс даволашда қўллаш ва ишлаб чиқилган профилактик тадбирларга риоя қилиш, 94,5% беморларда ремиссия даврини 9 ой давомида сақланиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга тадбиғи бўйича 2025 йил 2 декабрдаги 30/22– сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: тамаки таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда тиш қаттиқ тўқима, пародонт ва оғиз бўшлиғи касалликлари бевосита боғлиқлиги ўрганилган бўлиб, ушбу контингентларда тиш қаттиқ тўқимаси касалликлари интенсивлиги юқори даражада, пародонт касалликлари 6,2 марта кўп учраши аниқланган; Илмий янгиликнинг аҳамияти: тамаки таъсири натижасида беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликларининг кенг тарқалиши, никотинли стоматитнинг клиник кечиш хусусиятлари ва иммунологик текширув бўйича тадқиқот жараёнида олинган маълумотлар ушбу тоифадаги беморларни эрта ташҳислаш, даволашни такомиллаштирилган усулларини амалиётда фойдаланиш имконини берган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Олинган илмий-амалий маълумотлар Фарғона вилоят стоматология маркази бўйича буйруқ (10.03.2025 й.; №10/1-сон) ҳамда Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (22.10.2025 й.; №78-I-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларни эрта ташхислашга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги беморларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларда тавсия этилаётган ушбу текшириш усулларидаги ҳамда янги замонавий Иммунологик усулида организмдаги ассимиляция жараёнларини аниқлаш ёрдамида ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир беморга сарфланган маблағнинг 580000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 5 кунга қисқартирдик. Хулоса: Никотин таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда касалликларининг тарқалиши, тузилиши, клиникаси ва кечиши табиати чекиш муддатига боғлиқ. Чекиш давомийлиги 15 йил ва ундан кўп бўлган беморларга ушбу касалликлар 10 йилгача бўлган чекувчиларга қараганда уч баравар тез-тез кузатилади.
иккинчи илмий янгилик: илк бор никотинли стоматит аниқланган беморларда тамаки таъсири натижасида оғиз суюқлиги таҳлилида гумморал иммун ҳолатидаги ўзгаришлар натижасида соматик патология ва никотинли стоматит даражасининг ортиши исботланган; Илмий янгиликнинг аҳамияти: илк маротаба никотинли стоматит аниқланган беморларда тамаки таъсири натижасида оғиз суюқлиги таҳлилида гумморал иммун ҳолатидаги ўзгаришлар натижасида соматик патология ва никотинли стоматит даражасининг ортиши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Олинган илмий-амалий маълумотлар Фарғона вилоят стоматология маркази бўйича буйруқ (10.03.2025 й.; №10/1-сон) ҳамда Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (22.10.2025 й.; №78-I-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларни эрта ташхислашга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги беморларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларда тавсия этилаётган ушбу текшириш усулларидаги ҳамда янги замонавий Иммунологик усулида организмдаги ассимиляция жараёнларини аниқлаш ёрдамида ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир беморга сарфланган маблағнинг 580000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 5 кунга қисқартирдик. Хулоса: Никотин таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда сўлак ажралиш тезлиги чекмайдиган беморларга нисбатан юқори бўлиши, рН қиймати эса ишқорий томон силжиши кўрсатилган. Чекиш тажрибасининг ортиши билан сўлак ва рН даражаси ошади. Бироқ, чекиш тажрибаси 15 йил ва ундан кўп бўлса, бу кўрсаткичлар камаяди. Чекаётган вақтда дарҳол сўлакнинг тезлиги ва рН қийматларининг мунтазам ўсиши қайд этилади ва 15-30 дақиқадан сўнг бу кўрсаткичлар аста-секин деярли бошланғич даражага тушади.
учинчи илмий янгилик: илк бор тамаки таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда иммун тизимининг танқисликнинг кузатилиши, оғиз суюқлигидаги CD ҳужайралар кўрсаткичларининг ортиши, кacaллик кeчиши вa якyний иcтиқбoлини бeлгилoвчи қўшимчa ташхислаш ҳамда башоратлашнинг имyнoлoгик мeзoнлиги исботланган; Илмий янгиликнинг аҳамияти: тамаки таъсири натижасида беморларда эрта ташҳисоти самарадорлигини ошириш мақсадида беморлар оғиз суюқлигидаги CD ҳужайралар кўрсаткичларини аниқлаш стоматологик амалиётга тавсия этилган, ушбу параметрлардан беморларда никотинли стоматитлар кечиши ва якуни истиқболини белгилашда ташҳисий ҳамда прогностик мезонлар сифатида фойдаланиш клиник-иммунологик самара бериши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Олинган илмий-амалий маълумотлар Фарғона вилоят стоматология маркази бўйича буйруқ (10.03.2025 й.; №10/1-сон) ҳамда Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (22.10.2025 й.; №78-I-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларни эрта ташхислашга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги беморларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларда тавсия этилаётган ушбу текшириш усулларидаги ҳамда янги замонавий Иммунологик усулида организмдаги ассимиляция жараёнларини аниқлаш ёрдамида ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир беморга сарфланган маблағнинг 580000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 5 кунга қисқартирдик. Хулоса: Никотин таъсири натижасида никотинли стоматит мавжуд беморларда касалликнинг ривожланиш босқичи ва жараёндаги патологик ўзгаришларнинг оғирлиги чекиш муддатига боғлиқ. Сурункали сиаладенитга хос бўлган умумий клиник белгилар: фаол ишлайдиган КCБ сонининг камайиши, уларнинг секреция тезлигининг пасайиши, уларнинг асинар бўлимларининг прогрессив атрофияси, интралобулар, интерлобуляр ва перидуктал склероз, липоматоз, каналларнинг эктазияси.
тўртинчи илмий янгилик: тамаки таъсири натижасида беморларда никотинли стоматит комплекс даволашда қўллаш ва ишлаб чиқилган профилактик тадбирларга риоя қилиш, 94,5% беморларда ремиссия даврини 9 ой давомида сақланиши исботланган; Илмий янгиликнинг аҳамияти: никотинли стоматитнинг клиник кечиш хусусиятлари ва гуморал иммун тизими кўрсаткичларининг ортиши, беморларни эрта ташҳислашни ҳамда башоратлаш исботланганлиги, комплекс даволашнинг илк бор тавсия этилганлиги, ушбу даво клиник, иммунологик самара берганлиги билан изоҳланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Олинган илмий-амалий маълумотлар Фарғона вилоят стоматология маркази бўйича буйруқ (10.03.2025 й.; №10/1-сон) ҳамда Хоразм вилоят болалар стоматология поликлиникаси бўйича буйруқ (22.10.2025 й.; №78-I-сон) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларни эрта ташхислашга имкон берди. Юқоридаги текшириш усуллари ушбу контингентдаги беморларда стоматологик ёрдамни ташкил қилиш ҳамда касалликларнинг асоратларини олдини олиш учун хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: тамаки таъсири натижасида ривожланадиган никотинли стоматитларда тавсия этилаётган ушбу текшириш усулларидаги ҳамда янги замонавий Иммунологик усулида организмдаги ассимиляция жараёнларини аниқлаш ёрдамида ишлаб чиқилганлиги стоматологик текшириш ўтказиш жараёнида ҳар бир беморга сарфланган маблағнинг 580000 сўмгача тежалишини кўрсатди. Бу эса маблағи тежалиши, мукаммаллаштирилган ташхислаш жараёнини таъминлади. Вақтни эса 5 кунга қисқартирдик. Хулоса: Никотин таъсири натижасида никотинли стоматитнинг юқори тарқалиши, уларнинг чекиш давомийлигига боғлиқлиги тамаки тутунининг таркибий қисмларининг оғиз бўшлиғи органлари ва тўқималарига аниқ зарарли таъсирини кўрсатади. Бу улардаги стоматологик касалликларнинг олдини олиш ва даволашнинг янги усулларини ишлаб чиқиш, шунингдек, уларнинг ривожланиши учун хавф омилларидан бири сифатида тиш шифокорларини чекишга қарши фаол курашга жалб қилиш зарурлигини кўрсатади.
