Boboev Alisher Shukrullaevichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Siydik tosh kasalligi bilan kasallangan bolalarda jarrohlik davolashdan keyingi reabilitatsiyani takomillashtirish”, 14.00.12 – Tibbiy reabilitologiya, 14.00.31 – Urologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yhatga olingan raqam: B2025.1.PhD/Tib3418.
Ilmiy rahbarlar: Rizaev Jasur Alimdjanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Abdurizaev Abdumalik Abdugaffarovich, tibbiyot fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarkand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot universiteti, DSc.04/31.10.2024.Tib.102.03.
Rasmiy opponentlar: Xamidov Obid Abduraxmonovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Xudayberganov Ulugbek Ataullaevich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Andijon davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: bolalarda siydik-tosh kasalligini davolashni endourologik jarrohlik amaliyotidan keyingi samarali va xavfsiz reabilitatsiya dasturini ishlab chiqish orqali takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
bolalarda siydik tosh kasalligini davolashda kam invaziv endourologik usullarni tezlashtirilgan tiklanish dasturi bilan integratsiya natijasida bemorlarning kasalxonada yotish muddatini va asoratlar sezilarli kamayishi ilmiy jihatdan isbotlangan;
endourologik amaliyotlardan keyin bolalarda tezlashtirilgan tiklanish dasturining qo‘llanilishi orqali erta reabilitatsiya jarayoninda tiklanish davrini 40% gacha qisqarishi asoslangan;
endourologik aralashuvlardan keyin bolalarda klinik-laborator, psixoemotsional va funksional mezonlarini o‘z ichiga olgan individuallashtirgan reabilitatsiya dasturi ishlab chiqilgan;
ERAS tamoyillari asosida amalga oshirilgan tezlashtirilgan tiklanish dasturini qo‘llash tibbiy xarajatlar 21,4% gacha, takroriy gospitalizatsiyalar 4,2% gacha qisqarishi asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarini joriy qilinishi.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini amaliyotga tatbig‘i bo‘yicha yagona xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: bolalarda siydik tosh kasalligini davolashda kam invaziv endourologik usullarni tezlashtirilgan tiklanish dasturi bilan integratsiya natijasida bemorlarning kasalxonada yotish muddatini va asoratlar sezilarli kamayishi ilmiy jihatdan isbotlangan. Bu bo‘yicha takliflar «Siydik-tosh kasalligi bilan og‘rigan bolalarda operatsiyadan keyingi reabilitatsiya samaradorligini oshirish usullari» nomli uslubiy tavsiyanomada o‘z aksini topgan. Mazkur taklif Reabilitologiya va sport tibbiyoti institutiga 12/07/2025 yildagi 22-1-sonli buyrug‘i asosida va Qshqadaryo viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish markazi 14/07/2025 yildagi 32-sonli buyruqlari asosida amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: yagona klinik-tashkiliy protokollar davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi foydalanishdagi tengsizlikni bartaraf etadi, o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish va "shifoxona poliklinika"ning uzlyuksizligini oshiradi. BTSYo darajasida diagnostika imkoniyatlarini kengaytirish (mineralogiya, metabolik skrining) va oilalarni standartlashtirilgan xabardor qilish operatsiyaga tayyorgarlik ko‘rgan holda keladigan bemorlar ulushini oshiradi, ota-onalar uchun stress va parvarish yukini kamaytiradi, bola va oilaning hayot sifatini yaxshilaydi. Iqtisodiy samaradorligi: tashxis qo‘yish va reabilitatsiya qilishning yagona standartlarini, shu jumladan majriy dastlabki metabolik tekshiruv va toshlarning mineralogik tahlilini, shuningdek, bemorlarni qat’iy yo‘naltirishni joriy etish takroriy kasalxonaga yotqizish chastotasini 12,5% dan 3,1% gacha (75,2% ga, r<0,01) kamaytirish imkonini berdi. Endourologik aralashuvlarda shifoxonaga yotqizishning o‘rtacha davomiyligini qisqartirish (standart rejimda 4-6 kun o‘rniga TTD doirasida 1-2 kungacha) PNLTda shifoxonaga yotqizish uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri tibbiy xarajatlarni 13,4% ga, TU-KULTda 16,8% ga va TU-KSLTda 21,4% ga kamaytirdi - har bir bemor uchun 343 ming so‘mdan 558 ming so‘mgacha iqtisod qilindi (r<0,001). Operatsiya qilingan har 100 bolaga hisoblaganda sog‘liqni saqlash tizimi uchun umumiy tejash 36,2 million so‘mdan 55,8 million so‘mgacha, oilalarning transport va dori-darmon xarajatlarini kamaytirishni hisobga olgan holda esa 64,5 million so‘mgacha bo‘lgan. Xulosa: ekspert baholash tizimli farqlar va STK bo‘lgan bolalarga yordam ko‘rsatishni tashkil etishdagi tor joylarni aniqladi, esa o‘z navbatida bemor bolalarni yo‘naltirishni to‘g‘rilash, diagnostika, davolash, reabilitatsiyaning yagona standartlarini joriy etish hamda BTSYo darajasida laboratoriya bazasini kengaytirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
ikkinchi ilmiy yangilik: endourologik amaliyotlardan keyin bolalarda tezlashtirilgan tiklanish dasturining qo‘llanilishi orqali erta reabilitatsiya jarayonida tiklanish davrini 40% gacha qisqarishi asoslangan. Bu bo‘yicha takliflar «Siydik-tosh kasalligi bilan og‘rigan bolalarda operatsiyadan keyingi reabilitatsiya samaradorligini oshirish usullari» nomli uslubiy tavsiyanomada o‘z aksini topgan. Mazkur taklif Reabilitologiya va sport tibbiyoti institutiga 12/07/2025 yildagi 22-1-sonli buyrug‘i asosida va Qshqadaryo viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish markazi 14/07/2025 yildagi 32-sonli buyruqlari asosida amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: bolalarni ERAS modeliga kiritish va chiqarib tashlash mezonlarini tasdiqlash faqat klinik va ijtimoiy jihatdan tayyorlangan bemorlarni protokolga kiritishni ta’minlab, yo‘naltirishni optimallashtiradi. Oilaviy resurs va tavsiyalarga rioya qilish qobiliyatini hisobga olish uyda operatsiyadan keyingi parvarishning zilishi ehtimolini kamaytiradi. Anesteziologik va jarrohlik xavfi yuqori bo‘lgan bolalarni istisno qilish asoratlar va qayta operatsiyalar ehtimolini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorligi: ERAS modelining tasdiqlangan mezonlari bo‘yicha bemorlarning aniq tabaqalanishi asoratlar xavfi yuqori bo‘lgan bolalarni asossiz ravishda tezlashtirilgan protokollarga kiritish va kasalxonada yotishni uzaytirishning oldini olish imkonini beradi. Ishlab chiqilgan konversiyalar, Clavien-Dindo ≥ II asoratlari chastotasini 23,7% ga va tibbiy yordam uchun takroriy murojaatlarni kamaytiradi, qo‘shimcha tekshiruvlar va dori-darmonlar xarajatlarini 26,8% gacha tejashga imkon beradi Jarrohlik aralashuvining yuqori texnik murakkabligi bo‘lgan bemorlarni istisno qilish asboblar va sarf materiallarini tanlashni soddalashtirish, texnik xarajatlarni kamaytirish va jarrohlik blokini qayta to‘ldirishni 12-15% ga kamaytirish imkonini beradi. Natijada 1 nafar bola uchun o‘rtacha 285 ming so‘mdan 420 ming so‘mgacha to‘g‘ridan to‘g‘ri xarajatlar tejaladi, esa har 100 nafar bemor uchun 28,5-42 mln. so‘mga teng. Xulosa: pediatrik urologiyada ERAS protokoli uchun bolalarni tabaqalashtirish mezonlarini tasdiqlash klinik xavfsizlikni ta’minlaydi, bemorlarni tanlashni yaxshilaydi va sog‘liqni saqlash resurslarini boshqarish tejamkorligini ta’minlaydi.
uchinchi ilmiy yangilik: endourologik aralashuvlardan keyin bolalarda klinik-laborator, psixoemotsional va funksional mezonlarini o‘z ichiga olgan individuallashtirgan reabilitatsiya dasturi ishlab chiqilgan. Bu bo‘yicha takliflar «Siydik-tosh kasalligi bilan og‘rigan bolalarda operatsiyadan keyingi reabilitatsiya samaradorligini oshirish usullari» nomli uslubiy tavsiyanomada o‘z aksini topgan. Mazkur taklif Reabilitologiya va sport tibbiyoti institutiga 12/07/2025 yildagi 22-1-sonli buyrug‘i asosida va Qshqadaryo viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish markazi 14/07/2025 yildagi 32-sonli buyruqlari asosida amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: TTDdan chiqishning intra- va postoperatsion triggerlarining prognostik ro‘yxatini joriy etish bolalar urologiyasida, ayniqsa jarrohlik asoratlari va ijtimoiy moslashmagan parvarish muhiti bo‘lgan bemorlarda ERAS modelining xavfsizligini oshiradi. Trigger tizimini joriy etish uzoq muddatli kuzatuvga muhtoj bemorlarni o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: operatsiya yoki reabilitatsiyaning potensial murakkab kechishi sharoitida TTDdan voz kechish triggerlaridan foydalanish rejalashtirilmagan kasalxonaga yotqizish va asoratlarni shoshilinch davolash bilan bog‘liq moliyaviy yukni kamaytiradi. esa o‘z navbatida murakkab holatlarda ERAS mezonlariga rioya qilmaganda 68,4% gacha samarasiz xarajatlarning oldini olish va shifoxonaga yotqizishdan oldin, antibiotiklar profilaktikasi va intensiv terapiya uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri xarajatlarni har bir bemorga o‘rtacha 14,6% ga kamaytirish imkonini beradi (r<0,001). 100 ta operatsiya hisobida sog‘liqni saqlash tizimi uchun umumiy tejash 29,4-36,1 million so‘mni tashkil etadi va ota-onalarda yo‘qotilgan ish soatlarining kamayishi yiliga 5,8-7,1 million so‘m qo‘shimcha tejashga teng. Xulosa: pediatrik endourologiyada ERASni qo‘llamaslik triggerlarini joriy etish bemorning xavfsizligi va erta kasalxonadan chiqarishga intilish o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga imkon berdi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ERAS tamoyillari asosida amalga oshirilgan tezlashtirilgan tiklanish dasturini qo‘llash tibbiy xarajatlar 21,4% gacha, takroriy gospitalizatsiyalar 4,2% gacha qisqarishi asoslangan. Bu bo‘yicha takliflar «Siydik-tosh kasalligi bilan og‘rigan bolalarda operatsiyadan keyingi reabilitatsiya samaradorligini oshirish usullari» nomli uslubiy tavsiyanomada o‘z aksini topgan. Mazkur taklif Reabilitologiya va sport tibbiyoti institutiga 12/07/2025 yildagi 22-1-sonli buyrug‘i asosida va Qshqadaryo viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish markazi 14/07/2025 yildagi 32-sonli buyruqlari asosida amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: PNLT, TU-KULT va TU-KSLT operatsiyalarida ERAS modelini tadbiq etishning kompleks klinik-iqtisodiy tahlili bir vaqtning o‘zida xarajatlarni kamaytirish bilan an’anaviy protokollar bilan klinik ekvivalentlikni saqlab qolishini isbotladi. Iqtisodiy samaradorligi: Cost Minimization Method yordamida tahlil endourologik aralashuvlarda ERAS protokollarini joriy etish klinik samaradorlikni pasaytirmasdan bitta bemor uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri xarajatlarni 13,4-21,4% ga barqaror ravishda kamaytirish imkonini berilishi ko‘rsatildi. yotoq kunlarining o‘rtacha 4,2 dan 1,8 gacha (57,1% ga) qisqarishi, dori-darmon yukining pasayishi (22-28% ga, p<0,001) va takroriy kasalxonaga yotqizish chastotasining kamayishi (3,1% gacha) bilan bog‘liq. Har bir bemor uchun o‘rtacha 343 ming so‘mdan 558 ming so‘mgacha iqtisod qilinadi. Har 100 nafar bolaga hisoblaganda umumiy iqtisod sog‘liqni saqlash tizimi uchun 36,2 million so‘mdan 55,8 million so‘mgacha va oilalarning bilvosita xarajatlarini hisobga olgan holda 64,5 million so‘mgacha bo‘lgan mablag‘ni tashkil etdi. Xulosa: kompleks iqtisodiy tahlil natijalari pediatrik urologiyada ERAS protokollari nafaqat klinik jihatdan xavfsiz, balki iqtisodiy jihatdan ham o‘zini oqlashini isbotladi. Klinik samaradorlikni saqlab qolgan holda to‘g‘ridan to‘g‘ri va bilvosita xarajatlarni kamaytirish ush modelni sog‘liqni saqlash tizimida kengaytirish uchun ustuvor ahamiyatga ega qiladi.
