Бобоев Алишер Шукруллаевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Сийдик тош касаллиги билан касалланган болаларда жарроҳлик даволашдан кейинги реабилитацияни такомиллаштириш”, 14.00.12 – Тиббий реабилитология, 14.00.31 – Урология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйҳатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Tib3418.
Илмий раҳбарлар: Ризаев Жасур Алимджанович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Абдуризаев Абдумалик Абдугаффарович, тиббиёт фанлари доктори.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарканд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.04/31.10.2024.Tib.102.03.
Расмий оппонентлар: Хамидов Обид Абдурахмонович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Худайберганов Улугбек Атауллаевич, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: болаларда сийдик-тош касаллигини даволашни эндоурологик жарроҳлик амалиётидан кейинги самарали ва хавфсиз реабилитация дастурини ишлаб чиқиш орқали такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
болаларда сийдик тош касаллигини даволашда кам инвазив эндоурологик усулларни тезлаштирилган тикланиш дастури билан интеграция натижасида беморларнинг касалхонада ётиш муддатини ва асоратлар сезиларли камайиши илмий жиҳатдан исботланган;
эндоурологик амалиётлардан кейин болаларда тезлаштирилган тикланиш дастурининг қўлланилиши орқали эрта реабилитация жараёнинда тикланиш даврини 40% гача қисқариши асосланган;
эндоурологик аралашувлардан кейин болаларда клиник-лаборатор, психоемоционал ва функсионал мезонларини ўз ичига олган индивидуаллаштирган реабилитация дастури ишлаб чиқилган;
ERAS тамойиллари асосида амалга оширилган тезлаштирилган тикланиш дастурини қўллаш тиббий харажатлар 21,4% гача, такрорий госпитализациялар 4,2% гача қисқариши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича ягона хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: болаларда сийдик тош касаллигини даволашда кам инвазив эндоурологик усулларни тезлаштирилган тикланиш дастури билан интеграция натижасида беморларнинг касалхонада ётиш муддатини ва асоратлар сезиларли камайиши илмий жиҳатдан исботланган. Бу бўйича таклифлар «Сийдик-тош касаллиги билан оғриган болаларда операциядан кейинги реабилитация самарадорлигини ошириш усуллари» номли услубий тавсияномада ўз аксини топган. Мазкур таклиф Реабилитология ва спорт тиббиёти институтига 12/07/2025 йилдаги 22-1-сонли буйруғи асосида ва Қшқадарё вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш маркази 14/07/2025 йилдаги 32-сонли буйруқлари асосида амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: ягона клиник-ташкилий протоколлар давлат ва хусусий сектор ўртасидаги фойдаланишдаги тенгсизликни бартараф этади, ўз вақтида ёрдам кўрсатиш ва "шифохона поликлиника"нинг узлюксизлигини оширади. БТСЁ даражасида диагностика имкониятларини кенгайтириш (минералогия, метаболик скрининг) ва оилаларни стандартлаштирилган хабардор қилиш операцияга тайёргарлик кўрган ҳолда келадиган беморлар улушини оширади, ота-оналар учун стресс ва парвариш юкини камайтиради, бола ва оиланинг ҳаёт сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: ташхис қўйиш ва реабилитация қилишнинг ягона стандартларини, шу жумладан мажрий дастлабки метаболик текширув ва тошларнинг минералогик таҳлилини, шунингдек, беморларни қатъий йўналтиришни жорий этиш такрорий касалхонага ётқизиш частотасини 12,5% дан 3,1% гача (75,2% га, р<0,01) камайтириш имконини берди. Эндоурологик аралашувларда шифохонага ётқизишнинг ўртача давомийлигини қисқартириш (стандарт режимда 4-6 кун ўрнига ТТД доирасида 1-2 кунгача) ПНЛТда шифохонага ётқизиш учун тўғридан тўғри тиббий харажатларни 13,4% га, ТУ-КУЛТда 16,8% га ва ТУ-КСЛТда 21,4% га камайтирди - ҳар бир бемор учун 343 минг сўмдан 558 минг сўмгача иқтисод қилинди (р<0,001). Операция қилинган ҳар 100 болага ҳисоблаганда соғлиқни сақлаш тизими учун умумий тежаш 36,2 миллион сўмдан 55,8 миллион сўмгача, оилаларнинг транспорт ва дори-дармон харажатларини камайтиришни ҳисобга олган ҳолда эса 64,5 миллион сўмгача бўлган. Хулоса: эксперт баҳолаш тизимли фарқлар ва СТК бўлган болаларга ёрдам кўрсатишни ташкил этишдаги тор жойларни аниқлади, эса ўз навбатида бемор болаларни йўналтиришни тўғрилаш, диагностика, даволаш, реабилитациянинг ягона стандартларини жорий этиш ҳамда БТСЁ даражасида лаборатория базасини кенгайтириш учун асос бўлиб хизмат қилди.
иккинчи илмий янгилик: эндоурологик амалиётлардан кейин болаларда тезлаштирилган тикланиш дастурининг қўлланилиши орқали эрта реабилитация жараёнида тикланиш даврини 40% гача қисқариши асосланган. Бу бўйича таклифлар «Сийдик-тош касаллиги билан оғриган болаларда операциядан кейинги реабилитация самарадорлигини ошириш усуллари» номли услубий тавсияномада ўз аксини топган. Мазкур таклиф Реабилитология ва спорт тиббиёти институтига 12/07/2025 йилдаги 22-1-сонли буйруғи асосида ва Қшқадарё вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш маркази 14/07/2025 йилдаги 32-сонли буйруқлари асосида амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: болаларни ERAS моделига киритиш ва чиқариб ташлаш мезонларини тасдиқлаш фақат клиник ва ижтимоий жиҳатдан тайёрланган беморларни протоколга киритишни таъминлаб, йўналтиришни оптималлаштиради. Оилавий ресурс ва тавсияларга риоя қилиш қобилиятини ҳисобга олиш уйда операциядан кейинги парваришнинг зилиши эҳтимолини камайтиради. Анестезиологик ва жарроҳлик хавфи юқори бўлган болаларни истисно қилиш асоратлар ва қайта операциялар эҳтимолини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: ERAS моделининг тасдиқланган мезонлари бўйича беморларнинг аниқ табақаланиши асоратлар хавфи юқори бўлган болаларни асоссиз равишда тезлаштирилган протоколларга киритиш ва касалхонада ётишни узайтиришнинг олдини олиш имконини беради. Ишлаб чиқилган конверсиялар, Clavien-Dindo ≥ II асоратлари частотасини 23,7% га ва тиббий ёрдам учун такрорий мурожаатларни камайтиради, қўшимча текширувлар ва дори-дармонлар харажатларини 26,8% гача тежашга имкон беради Жарроҳлик аралашувининг юқори техник мураккаблиги бўлган беморларни истисно қилиш асбоблар ва сарф материалларини танлашни соддалаштириш, техник харажатларни камайтириш ва жарроҳлик блокини қайта тўлдиришни 12-15% га камайтириш имконини беради. Натижада 1 нафар бола учун ўртача 285 минг сўмдан 420 минг сўмгача тўғридан тўғри харажатлар тежалади, эса ҳар 100 нафар бемор учун 28,5-42 млн. сўмга тенг. Хулоса: педиатрик урологияда ERAS протоколи учун болаларни табақалаштириш мезонларини тасдиқлаш клиник хавфсизликни таъминлайди, беморларни танлашни яхшилайди ва соғлиқни сақлаш ресурсларини бошқариш тежамкорлигини таъминлайди.
учинчи илмий янгилик: эндоурологик аралашувлардан кейин болаларда клиник-лаборатор, психоемоционал ва функсионал мезонларини ўз ичига олган индивидуаллаштирган реабилитация дастури ишлаб чиқилган. Бу бўйича таклифлар «Сийдик-тош касаллиги билан оғриган болаларда операциядан кейинги реабилитация самарадорлигини ошириш усуллари» номли услубий тавсияномада ўз аксини топган. Мазкур таклиф Реабилитология ва спорт тиббиёти институтига 12/07/2025 йилдаги 22-1-сонли буйруғи асосида ва Қшқадарё вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш маркази 14/07/2025 йилдаги 32-сонли буйруқлари асосида амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: ТТДдан чиқишнинг интра- ва постоперацион триггерларининг прогностик рўйхатини жорий этиш болалар урологиясида, айниқса жарроҳлик асоратлари ва ижтимоий мослашмаган парвариш муҳити бўлган беморларда ERAS моделининг хавфсизлигини оширади. Триггер тизимини жорий этиш узоқ муддатли кузатувга муҳтож беморларни ўз вақтида аниқлаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: операция ёки реабилитациянинг потенсиал мураккаб кечиши шароитида ТТДдан воз кечиш триггерларидан фойдаланиш режалаштирилмаган касалхонага ётқизиш ва асоратларни шошилинч даволаш билан боғлиқ молиявий юкни камайтиради. эса ўз навбатида мураккаб ҳолатларда ERAS мезонларига риоя қилмаганда 68,4% гача самарасиз харажатларнинг олдини олиш ва шифохонага ётқизишдан олдин, антибиотиклар профилактикаси ва интенсив терапия учун тўғридан тўғри харажатларни ҳар бир беморга ўртача 14,6% га камайтириш имконини беради (р<0,001). 100 та операция ҳисобида соғлиқни сақлаш тизими учун умумий тежаш 29,4-36,1 миллион сўмни ташкил этади ва ота-оналарда йўқотилган иш соатларининг камайиши йилига 5,8-7,1 миллион сўм қўшимча тежашга тенг. Хулоса: педиатрик эндоурологияда ERASни қўлламаслик триггерларини жорий этиш беморнинг хавфсизлиги ва эрта касалхонадан чиқаришга интилиш ўртасидаги мувозанатни таъминлашга имкон берди.
тўртинчи илмий янгилик: ERAS тамойиллари асосида амалга оширилган тезлаштирилган тикланиш дастурини қўллаш тиббий харажатлар 21,4% гача, такрорий госпитализациялар 4,2% гача қисқариши асосланган. Бу бўйича таклифлар «Сийдик-тош касаллиги билан оғриган болаларда операциядан кейинги реабилитация самарадорлигини ошириш усуллари» номли услубий тавсияномада ўз аксини топган. Мазкур таклиф Реабилитология ва спорт тиббиёти институтига 12/07/2025 йилдаги 22-1-сонли буйруғи асосида ва Қшқадарё вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш маркази 14/07/2025 йилдаги 32-сонли буйруқлари асосида амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: ПНЛТ, ТУ-КУЛТ ва ТУ-КСЛТ операцияларида ERAS моделини тадбиқ этишнинг комплекс клиник-иқтисодий таҳлили бир вақтнинг ўзида харажатларни камайтириш билан анъанавий протоколлар билан клиник эквивалентликни сақлаб қолишини исботлади. Иқтисодий самарадорлиги: Cost Minimization Method ёрдамида таҳлил эндоурологик аралашувларда ERAS протоколларини жорий этиш клиник самарадорликни пасайтирмасдан битта бемор учун тўғридан тўғри харажатларни 13,4-21,4% га барқарор равишда камайтириш имконини берилиши кўрсатилди. ётоқ кунларининг ўртача 4,2 дан 1,8 гача (57,1% га) қисқариши, дори-дармон юкининг пасайиши (22-28% га, п<0,001) ва такрорий касалхонага ётқизиш частотасининг камайиши (3,1% гача) билан боғлиқ. Ҳар бир бемор учун ўртача 343 минг сўмдан 558 минг сўмгача иқтисод қилинади. Ҳар 100 нафар болага ҳисоблаганда умумий иқтисод соғлиқни сақлаш тизими учун 36,2 миллион сўмдан 55,8 миллион сўмгача ва оилаларнинг билвосита харажатларини ҳисобга олган ҳолда 64,5 миллион сўмгача бўлган маблағни ташкил этди. Хулоса: комплекс иқтисодий таҳлил натижалари педиатрик урологияда ERAS протоколлари нафақат клиник жиҳатдан хавфсиз, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам ўзини оқлашини исботлади. Клиник самарадорликни сақлаб қолган ҳолда тўғридан тўғри ва билвосита харажатларни камайтириш уш моделни соғлиқни сақлаш тизимида кенгайтириш учун устувор аҳамиятга эга қилади.