Исаева Нурхон Фархатовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Нефть-газ саноатининг ишлатилган алюминийли адсорбентларни қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш», 11.00.05 – Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.DSc/К248.
Илмий маслаҳатчи: Каримов Масъуд Убайдулла ўғли, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология илмий тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология илмий тадқиқот институти, DSc.30/2025.27.12.К/Т.01.01.
Расмий оппонентлар: Мухаммедгалиев Бахтиёр Абдукадирович, кимё фанлари доктори, профессор; Султонов Шавкатжон Абдуллаевич, кимё фанлари доктори, профессор; Темиров Ўктам Шавкатович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий саноатнинг алюминийли чиқиндиларини сувни зарарли қўшимчалардан тозалаш учун самарали янги коагулянт ва адсорбентларга айлантириш бўйича комплекс қайта ишлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
алюминийли чиқиндилар кимёвий таркибини кенг қамровли таҳлил қилиш орқали уларни самарали қайта ишлаш жараёнларининг оптимал шароитлари аниқланган;
саноат корхоналари оқава сувлари ифлосланишининг миқдорий хусусиятлари аниқланган, натижада ўзига хос ифлослантирувчиларни аниқлаш ва тозалаш усуллари ишлаб чиқилган;
алюминийли чиқиндиларни кислотали ва ишқорий муҳитларда эритишнинг мақбул шароитлари ўрганилган, эриш жараёнларнинг кинетикаси ҳамда кимёвий механизмлари аниқланган;
турли ишлаб чиқариш оқава сувларидан муаллақ заррачаларни самарали ажратиб олишни таъминлайдиган алюминийли чиқиндилардан коагулянтлар олинган;
маҳаллий табиий ва техноген хомашёлардан фойдаланган ҳолда юқори сорбцион сиғим ва механик мустаҳкамлик кўрсаткичларини сақлаб қолиш орқали NaA ва NaX турдаги цеолит таркибли сорбентлар олишнинг янги тежамкор технологияси ишлаб чиқилган;
SiO₂:Al₂O₃=2:1 моль нисбатига эга бўлган каолинларни қўллаш ҳисобига цеолитлар синтези учун алюмосиликат хомашёсини қўллаш қонуниятлари илмий асосланган;
оқава сувларни оғир металлар ва канцероген катионли бўёқлардан тозалаш самарадорлигини оширишни таъминловчи мақбул мезоғовакликка эга бўлган СаА турдаги цеолит таркибли сорбентларни синтез қилиш мезонлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Нефть ва газ саноатида ишлатилган алюминийли адсорбентларини комплекс қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш ва олинган маҳсулотлардан фойдаланиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
олинган полиалюминийхлорид Бухоро нефтни қайта ишлаш заводи (БНҚИЗ)да саноат оқава сувларини муаллақ заррачалардан тозалаш учун коагулянт сифатида жорий этилган ("Ўзбекнефтгаз" АЖ нинг 2025 йил 27 ноябрдаги 03-18-8-1048-сон ва Ўзбекистон Республикаси Энергетика Вазирлигининг 2025 йил 2 декабрдаги 03-13-6717-сон маълумотномалари). Натижада, маҳаллий коагулянт олиш технологияси ишлаб чиқилган, олинган коагулянтнинг иқтисодий самарадорлиги хорижий аналогларига нисбатан ўртача 30-40 фоизга ошириш ва маҳаллий хомашёдан фойдаланиш орқали импорт маҳсулотларини маҳаллийлаштириш имконини берган;
NаА ли цеолитнинг олинган намуналари Муборак газни қайта ишлаш заводи (МГҚИЗ)да амалиётга тадбиқ этилган ("Ўзбекнефтгаз" АЖ нинг 2025 йил 27 ноябрдаги 03-18-8-1048-сон ва Ўзбекистон Республикаси Энергетика Вазирлигининг 2025 йил 2 декабрдаги 03-13-6717-сон маълумотномалари).  Натижада, табиий газ таркибидаги сув буғлари миқдори рухсат этилган меъёрий даражагача камайтириш имконини берган;
синтез қилинган полиалюминийхлорид "Автотракторрадиатор" ҚКда иккиламчи саноат сувларини муаллақ заррачалардан тозалаш учун оқава сувларни қайта ишлашда коагулянт сифатида қўлланилган ("Автотракторрадиатор" ҚКнинг 2025 йил 8 августдаги 168-сон маълумотномаси). Натижада, қўшма корхонада табиий ва оқава сувлар таркибидаги муаллақ заррачалар миқдори рухсат этилган меъёрий даражагача камайтириш имконини берган.