Абидов Хасанходжа Алишеровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Болаларда атопик дерматитнинг клиник, иммунологик ва иммуногенетик механизмларни ўрганиш асосида комплекс терапиясини мақбуллаштириш”, 14.00.11 – Дерматология ва венерология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: В2024.4.DSc/Tib1173.
Илмий маслаҳатчи: Хаитов Кахрамон Нажмитдинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.05.
Расмий оппонентлар: Ваисов Адхамжон Шавкатович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Батпенова Гульнар Рискельдиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор, академик; Юлдашев Музаффар Акрамович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади болаларда атопик дерматитнинг клиник, иммунологик ва иммуногенетик тадқиқотлар натижалари асосида комплекс терапиясини мақбуллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Атопик дерматит (АтД) билан оғриган болаларда энг кўп ҳолларда эритематоз-сквамоз (41,8%) ва лихенификацияга мойил эритематоз-сквамоз шакллари (28,7%) аниқланиши, экссудатив, лихеноид ва пруригиноз шакллар эса камроқ ташхис қилиниши (13,1%, 10,1% ва 6,3%), касалликнинг гўдаклик даврида экссудатив шакли (52,9%), болалар даврида эритематоз-сквамоз шакли (48,2%) ва ўсмирлик-катталик даврида лихенификацияга мойил эритематоз-сквамоз (45,6%), лихеноид (21,1%) ва пруригиноз (10,5%) шакллари хос бўлиши исботланган;
АтД билан касалланган болаларда асосан касалликнинг енгил даражаси (40,9%) ташхис қилиниши, ўрта оғир (31,6%) ва оғир (27,5%) даражалари камроқ рўйхатга олиниши, бунда енгил ва ўрта оғир даражалари эритематоз-сквамоз шакли бўлган болаларга хосдир (48,5% ва 31,3%), эритематоз-сквамоз ва лихенификацияга мойил эритематоз-сквамоз шаклларида болалар ҳаёт сифати дерматологик индексининг ўртача бошланғич кўрсаткичларидаги ўзгаришлар лихеноид ва пруригиноз шаклларга нисбатан камроқ ифодаланиши исботланган;
АтД билан оғриган болаларда ИЛ-17A G-197A rs2275913 генотипи G/G нинг назорат гуруҳига нисбатан сезиларли даражада кам учраши (мувофиқ равишда 53,3% ва 70,0%), G/A генотипи учун эса тескари боғлиқлик кузатилиши (мувофиқ равишда 40,0% ва 26,0%), бу эса А аллели ва G/A генотипи полиморфизмининг касаллик ривожланишида муҳим маркер ролига эга эканлигини, ИЛ-4 С-590Т rs2243283 генининг гетерозигот G/А генотипи мавжудлигида касаллик ривожланиш хавфи 1,5 баравар ортиши, ушбу геннинг функционал номувофиқ А аллелини ташувчилик эса касаллик ривожланиш хавфини икки баравар ошириши, бу эса ушбу полиморфизмнинг АтД ривожланишида юқори хавф генетик маркери сифатида муҳим аҳамиятга эга эканлигини, G/G генотипи эса протектив функцияга эгалиги исботланган;
АтД билан оғриган болаларда ИЛ-4 танқислиги аниқланиши, жараён пруригиноз шаклида яққол ифодаланиши (1,36 ± 0,14 пг/мл), ИЛ-17А миқдорининг сезиларли ортиши эса лихеноид ва пруригиноз шаклларида (мувофиқ равишда 2,90 ± 0,04 пг/мл ва 2,94 ± 0,04 пг/мл) кузатилиши, цитокинлар (ИЛ-4 ва ИЛ-17А) статусидаги энг кам бузилишлар 3 ёшгача бўлган болаларда (мувофиқ равишда 1,63 ± 0,06 пг/мл ва 2,31 ± 0,02 пг/мл) кузатилиши, энг кўп ўзгариш 13 ёшдан 17 ёшгача бўлган болаларда (мувофиқ равишда 1,41 ± 0,12 пг/мл ва 2,94 ± 0,03 пг/мл) аниқланиши исботланган;
АтД билан оғриган болаларда тернинг ултратовуш текширувида назорат гуруҳига нисбатан эпидермис (0,21±0,0016 мм) ва дерманинг (1,25±0,0039 мм) сезиларли қалинлашиши, эпидермис ва дерма эхогенлигининг пасайганлиги (p<0,001), энг сезиларли бузилишлар экссудатив шакли (эпидермис қалинлиги - 0,23±0,0063 мм, дерма қалинлиги - 1,33±0,012 мм) учун хос бўлиши, АтДнинг ўткир фазасида яллиғланиш кичик ёш гуруҳидаги 90% беморларда билак бўғимлари соҳасида, 91% ҳолатларда тирсақ бурмаларида, 72% да тўпиқ бўғимларида, 81% да тизза орқасида ва 63% да юз терисида жойлашиши, ўрта ва катта ёш гуруҳларидаги болаларда тери ўзгаришлари асосан билак ва тирсақ бўғимларини қамраб олиши (мос равишда 85% ва 88% ҳолатларда), допплерографияда 68% болаларда тери ичидаги артериал қон оқими, 94% ҳолатларда эса териости артериал ва веноз қон оқими аниқланиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Болаларда атопик дерматитнинг комплекс даволаш усулини клиник, иммунологик ва иммуногенетик параметрларни ҳисобга олган ҳолда мақбуллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: АтД билан оғриган болаларда энг кўп ҳолларда эритематоз-сквамоз (41,8%) ва лихенификацияга мойил эритематоз-сквамоз шакллари (28,7%) аниқланиши, экссудатив, лихеноид ва пруригиноз шакллар эса камроқ ташхис қилиниши (13,1%, 10,1% ва 6,3%), касалликнинг гўдаклик даврида экссудатив шакли (52,9%), болалар даврида эритематоз-сквамоз шакли (48,2%) ва ўсмирлик-катталик даврида лихенификацияга мойил эритематоз-сквамоз (45,6%), лихеноид (21,1%) ва пруригиноз (10,5%) шакллари хос бўлиши исботланганлиги ТошПТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 04.06.2025 йилда 03/414 ва 03/415-сон рақами билан тасдиқланган “Оптимизация диагностики и повышение эффективности прогнозирования клинического течения атопического дерматита у детей” ва “Оптимизация тактики лечения атопического дерматита у детей” номли услубий тавсияномаларда акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 2-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 01.08.2025 йилдаги 227-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар 3-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 16.08.2025 йилдаги 79-сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 17.11.2025 йилдаги 29/12-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда касалликни эрта ташхислаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш мутахассисларга касалликни эрта ташхис қўйишда ва клиник хусусиятларини баҳолашда аниқ диагностик меъёрлардан фойдаланиш, шунингдек, АтД билан оғриган болаларга самарали патогенетик даволаш усулини тайинлаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда касалликни эрта ташхислаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш орқали касалликни ташхислашда қўшимча инвазив текширувлардан (гистологик таҳлил) воз кечиш орқали битта текширув учун сарфланган 317500 сўм, 237 нафар беморда эса жами 131274300 сўм харажатларни тежашга эришилган. Хулоса: АтД билан оғриган болаларда касалликни эрта ташхислаш бўйича таклиф этилган мезонлари бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 236400 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 317500 сўм тежаш имконини берган;
иккинчи илмий янгилик: АтД билан касалланган болаларда асосан касалликнинг енгил даражаси (40,9%) ташхис қилиниши, ўрта оғир (31,6%) ва оғир (27,5%) даражалари камроқ рўйхатга олиниши, бунда енгил ва ўрта оғир даражалари эритематоз-сквамоз шакли бўлган болаларга хослиги (48,5% ва 31,3%), эритематоз-сквамоз ва лихенификацияга мойил эритематоз-сквамоз шаклларида болалар ҳаёт сифати дерматологик индексининг ўртача бошланғич кўрсаткичларидаги ўзгаришлар лихеноид ва пруригиноз шаклларга нисбатан камроқ ифодаланиши исботланганлиги ТошПТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 04.06.2025 йилда 03/414 ва 03/415-сон рақами билан тасдиқланган “Оптимизация диагностики и повышение эффективности прогнозирования клинического течения атопического дерматита у детей” ва “Оптимизация тактики лечения атопического дерматита у детей” номли услубий тавсияномаларда акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 2-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 01.08.2025 йилдаги 227-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар 3-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 16.08.2025 йилдаги 79-сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 17.11.2025 йилдаги 29/12-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда касалликни оғирлик даражаси ва беморлар ҳаёт сифатини баҳолаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш дерматолог, педиатр ва аллерголог мутахассисларига АтД билан касалланган беморларда касаллик оғирлиги даражаси ва ҳаёт сифатини баҳолашда махсус диагностик меъёрлардан фойдаланиш, шунингдек, самарали патогенетик даволаш усулини тайинлаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда касалликни оғирлик даражаси ва беморлар ҳаёт сифатини баҳолаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш орқали касалликни ташхис қилиш муддатини қисқариши ва эрта босқичда самарали патогенетик даволашни бошлашга имкон берган, ТошДавТУ Болалар кўп тармоқли клиникаси прейскурантига рўйхатига кўра, беморнинг клиникада бир кунлик ҳаражати ўртача 236400 сўмни ташкил этади, эрта ташхислаш ва даволаш тактикасини белгилаш натижасида 237 нафар бемор ҳисобидан жами 67971600 сўм маблағ тежашга эришилган. Хулоса: АтД билан оғриган болаларда касалликни оғирлик даражаси ва беморлар ҳаёт сифатини баҳолаш бўйича таклиф этилган мезонлари бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 236400 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 50400 сўм тежаш имконини берган;
учинчи илмий янгилик: АтД билан оғриган болаларда ИЛ-17A G-197A rs2275913 генотипи G/G нинг назорат гуруҳига нисбатан сезиларли даражада кам учраши (мувофиқ равишда 53,3% ва 70,0%), G/A генотипи учун эса тескари боғлиқлик кузатилиши (мувофиқ равишда 40,0% ва 26,0%), бу эса А аллели ва G/A генотипи полиморфизмининг касаллик ривожланишида муҳим маркер ролига эга эканлигини, ИЛ-4 С-590Т rs2243283 генининг гетерозигот G/А генотипи мавжудлигида касаллик ривожланиш хавфи 1,5 баравар ортиши, ушбу геннинг функционал номувофиқ А аллелини ташувчилик эса касаллик ривожланиш хавфини икки баравар ошириши, бу эса ушбу полиморфизмнинг АтД ривожланишида юқори хавф генетик маркери сифатида муҳим аҳамиятга эга эканлигини, G/G генотипи эса протектив функцияга эгалиги исботланганлиги ТошПТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 04.06.2025 йилда 03/414 ва 03/415-сон рақами билан тасдиқланган “Оптимизация диагностики и повышение эффективности прогнозирования клинического течения атопического дерматита у детей” ва “Оптимизация тактики лечения атопического дерматита у детей” номли услубий тавсияномаларда акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 2-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 01.08.2025 йилдаги 227-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар 3-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 16.08.2025 йилдаги 79-сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 17.11.2025 йилдаги 29/12-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда касалликни ривожланиш хавфига айрим цитокинлар гени полиморфизми кўрсаткичлари таъсирини баҳолаш бўйича мезонларни клиник амалиётга жорий этиш АтД билан касалланган беморларда касаллик ташхислашда махсус иммуногенетик диагностик мезонлардан фойдаланиш, шунингдек, самарали патогенетик даволаш усулини тайинлаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда касалликни ривожланиш хавфига айрим цитокинлар гени полиморфизми кўрсаткичлари таъсирини баҳолаш бўйича мезонларни клиник амалиётга жорий этиш орқали касалликни ташхис қилиш муддатини қисқариши ва эрта босқичда самарали патогенетик даволашни бошлашга имкон берган, ТошДавТУ Болалар кўп тармоқли клиникаси прейскурантига рўйхатига кўра, беморнинг клиникада бир кунлик ҳаражати ўртача 236400 сўмни ташкил этади, эрта ташхислаш ва даволаш тактикасини белгилаш натижасида 164 нафар бемор ҳисобидан жами 99105200 сўм маблағ тежашга эришилган. Хулоса: АтД билан оғриган болаларда касалликни эрта ташхислашда иммуногенетик текширувларни ўтказиш бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 236400 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 367900 сўм тежаш имконини берган;
тўртинчи илмий янгилик: АтД билан оғриган болаларда ИЛ-4 танқислиги аниқланиши, бунда жараён пруригиноз шаклида яққол ифодаланиши (1,36 ± 0,14 пг/мл), ИЛ-17А миқдорининг сезиларли ортиши эса лихеноид ва пруригиноз шаклларда (мувофиқ равишда 2,90 ± 0,04 пг/мл ва 2,94 ± 0,04 пг/мл) кузатилиши, шу билан бирга, цитокинлар (ИЛ-4 ва ИЛ-17А) статусидаги энг кам бузилишлар 3 ёшгача бўлган болаларда (мувофиқ равишда 1,63 ± 0,06 пг/мл ва 2,31 ± 0,02 пг/мл) кузатилиши, энг кўп ўзгариш 13 ёшдан 17 ёшгача бўлган болаларда (мувофиқ равишда 1,41 ± 0,12 пг/мл ва 2,94 ± 0,03 пг/мл) аниқланиши исботланганлиги ТошПТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 04.06.2025 йилда 03/414 ва 03/415-сон рақами билан тасдиқланган “Оптимизация диагностики и повышение эффективности прогнозирования клинического течения атопического дерматита у детей” ва “Оптимизация тактики лечения атопического дерматита у детей” номли услубий тавсияномаларда акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 2-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 01.08.2025 йилдаги 227-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар 3-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 16.08.2025 йилдаги 79-сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 17.11.2025 йилдаги 29/12-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда айрим цитокинлар кўрсаткичларини баҳолаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш мутахассисларга АтД билан касалланган беморларда касаллик ташхислашда махсус иммунологик диагностик мезонлардан фойдаланиш, шунингдек, самарали патогенетик даволаш усулини тайинлаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда айрим цитокинлар кўрсаткичларини баҳолаш бўйича мезонларни клиник амалиётга жорий этиш орқали касалликни ташхис қилиш муддатини қисқариши ва эрта босқичда самарали патогенетик даволашни бошлашга имкон берган, ТошДавТУ Болалар кўп тармоқли клиникаси прейскурантига рўйхатига кўра, беморнинг клиникада бир кунлик ҳаражати ўртача 236400 сўмни ташкил этади, эрта ташхислаш ва даволаш тактикасини белгилаш натижасида 164 нафар бемор ҳисобидан жами 103246200 сўм маблағ тежашга эришилган. Хулоса: АтД билан оғриган болаларда касалликни эрта ташхислашда иммунологик текширувларни ўтказиш бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 236400 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 393150 сўм тежаш имконини берган;
бешинчи илмий янгилик: АтД билан оғриган болаларда тернинг ултратовуш текширувида назорат гуруҳига нисбатан эпидермис (0,21±0,0016 мм) ва дерманинг (1,25±0,0039 мм) сезиларли қалинлашиши, эпидермис ва дерма эхогенлигининг пасайганлиги (p<0,001), энг сезиларли бузилишлар экссудатив шакли (эпидермис қалинлиги - 0,23±0,0063 мм, дерма қалинлиги - 1,33±0,012 мм) учун хос бўлиши, АтДнинг ўткир фазасида яллиғланиш кичик ёш гуруҳидаги 90% беморларда билак бўғимлари соҳасида, 91% ҳолатларда тирсақ бурмаларида, 72% да тўпиқ бўғимларида, 81% да тизза орқасида ва 63% да юз терисида жойлашиши, ўрта ва катта ёш гуруҳларидаги болаларда тери ўзгаришлари асосан билак ва тирсақ бўғимларини қамраб олиши (мос равишда 85% ва 88% ҳолатларда), допплерографияда 68% болаларда тери ичидаги артериал қон оқими, 94% ҳолатларда эса териости артериал ва веноз қон оқими аниқланиши исботланганлиги ТошПТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 04.06.2025 йилда 03/414 ва 03/415-сон рақами билан тасдиқланган “Оптимизация диагностики и повышение эффективности прогнозирования клинического течения атопического дерматита у детей” ва “Оптимизация тактики лечения атопического дерматита у детей” номли услубий тавсияномаларда акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 2-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 01.08.2025 йилдаги 227-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар 3-сон Туманлараро тери-таносил касалликлар диспансерининг 16.08.2025 йилдаги 79-сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 17.11.2025 йилдаги 29/12-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда терининг ультратовуш текшируви баҳолаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш шифокорларга АтД билан касалланган беморларда касаллик ташхислашда махсус ультратовуш диагностик мезонлардан фойдаланиш, касаллик клиник кечишини башоратлаш, шунингдек, самарали патогенетик даволаш усулини тайинлаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: АтД билан оғриган болаларда терининг ультратовуш текшируви баҳолаш мезонларини клиник амалиётга жорий этиш дерматолог, педиатр ва аллерголог мутахассисларига АтД билан касалланган беморларда касаллик ташхислашда махсус ультратовуш диагностик мезонлардан фойдаланиш, касаллик клиник кечишини башоратлаш, шунингдек, самарали патогенетик даволаш усулини тайинлашга имкон берган, ТошДавТУ Болалар кўп тармоқли клиникаси прейскурантига рўйхатига кўра, беморнинг клиникада бир кунлик ҳаражати ўртача 236400 сўмни ташкил этади, эрта ташхислаш ва даволаш тактикасини белгилаш натижасида 237 нафар бемор ҳисобидан жами 128738400 сўм маблағ тежашга эришилган. Хулоса: АтД билан оғриган болаларда касалликни эрта ташхислашда ультратовуш текширувини ўтказиш бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 236400 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 306800 сўм тежаш имконини берган.