Ташпулатова Хуршидабону Аҳмаджон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Болаларда тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариеснинг профилактикаси ва даволашда чуқур фторлашнинг самарадорлиги» 14.00.21–Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Tib3612.
Илмий раҳбар: Даминова Шахноза Бадриддиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Расмий оппонентлар: Камилов Ҳайдар Пазилович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Есембаева Сауле Сериковна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Қозоғистон Республикаси).
Етакчи ташкилот: Академик Е.А. Вагнер номидаги Перм давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Болаларда доимий тишларни ёриб чикиш даврида бошланғич кариесни олдини олиш ва даволашда чуқур фторлаш самарадорлигини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
болаларда аралаш прикус даврида бошланғич кариесни кечиши тиш эмали резистентлик даражасига боғлиқ холда оғиз суюқлигида кальций (0,8 моль/л) ва фтор (0,0178 мг/л) ионлари камайганлиги аксинча фосфор (8,8 моль/л) ионлари кўпайганлиги аниқланган;
оқ доғ босқичидаги кариесни даволашда чуқур фторлаш самарадорлиги анъанавий фторлашдан 2 баробар юқори пенетрация чуқурлиги 192 мкм±0,05 га кўпроқ эмалга кириб бориши исботланган;
доимий тишлар эмали минерализацияси тугалланмаган даврида унинг кимёвий таркиби, морфологик ва физик хусусиятларига кўра маҳаллий кариес профилактик воситаларни юқори концентрацияда адсорбцияси орқали эмал юзасида 40-100 мкм кариесга турғун ҳимоя қавати ҳосил бўлганлиги исботланган;
болаларда доимий тишлар ёриб чиққандан кейинги 18 ой давомида эмални кариесга чалиниш эхтимоли 2 баробар кўплиги, шахсий ёндашувга асосланган комплекс стоматологик даволаш-профилактик дастурини айнан шу даврда амалга ошириш орқали асосий гуруҳда 65% кариес редукциясига эришиш асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Болаларда тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариеснинг профилактикаси ва даволашда чуқур фторлашнинг самарадорлиги бўйича олиб борилган тадқиқотнинг илмий натижаларига кўра:
биринчи илмий янгилик: болаларда аралаш прикус даврида бошланғич кариесни кечиши тиш эмали резистентлик даражасига боғлиқ холда оғиз суюқлигида кальций (0,8 моль/л) ва фтор (0,0178 мг/л) ионлари камайганлиги аксинча фосфор (8,8 моль/л) ионлари кўпайганлиги аниқланган. Илмий янгиликдан олинган натижалар асосида: “Болаларда доимий тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариесни клиникаси ва диагностикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-p/170-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шахар Соғлиқни Сақлаш Бошқармаси Шайхонтохур тумани 6-сон болалар стоматология поликлиникасида амалиётга тадбиқ этилган. “Болаларда доимий тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариесни даволаш ва олдини олишда чукур фторлаш самарадорлигини бахолаш” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-р/171-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шаҳар Соғлиқни Сақлаш Бошқармаси Олмазор тумани 5-сон болалар стоматология поликлиникасида тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: бу модел давлат ва хусусий болалар стоматология муассаларида болалар терапевт стоматологи ишини оптималлаштиришда муҳим рол ўйнайди. Бошланғич кариесда деминерализация жараёнини авж олишига кўра тиббий-ижтимоий ёрдам кўрсатиш, касалликни келтириб чиқарувчи маҳаллий ва умумий сабабларга кўра фанлараро ёндашув ўтказилиши болаларни умумий соматик ривожланишини яхшиланиши имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Болаларда минерализацияси тугалланмаган доимий тишларни эмал резистентлиги даражасига кўра фторлаш усулларини тўғри танлаш ва бемор қатновлари сонини камайтириш хар бир болада кариес асоратини даволаш учун сарфланадиган маблағни тежалишини кўрсатди.
иккинчи илмий янгилик: оқ доғ босқичидаги кариесни даволашда чуқур фторлаш самарадорлиги анъанавий фторлашдан 2 баробар юқори пенетрация чуқурлиги 192 мкм±0,05 га кўпроқ эмалга кириб бориши исботланган. Олинган илмий натижалар асосида: “Болаларда доимий тишларни ёриб чикиш даврида бошлангич кариесни клиникаси ва диагностикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-p/170-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шахар Соғлиқни Сақлаш Бошқармаси Шайхонтохур тумани 6-сон болалар стоматология поликлиникасида тадбиқ этилган. “Болаларда доимий тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариесни даволаш ва олдини олишда чуқур фторлаш самарадорлигини бахолаш” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-р/171-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шаҳар Олмазор тумани 5-болалар стоматология поликлиникасида тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: СЭМ орқали олинган натижалар доимий тишларни эмали кариесга мойиллиги юқори бўлган даврида миллий чуқур фторлаш препарати ёрдамида бошланғич кариесни стабилизация қилиш ва олдини олиш хусусиятлари морфологик исботланди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Болаларда минерализацияси тугалланмаган доимий тишларни эмал резистентлиги даражасига кўра фторлаш усулларини олиб бориш ва тавсия этилган даволовчи-профилактик комплекс ёрдамида бошланғич кариесни олдини олиш ва даволаш натижасида стоматологик даво муолажаларини ўтказиш жараёнида ҳар бир болага сарфланадиган маблағнинг 2 млн сўмгача тежалишини кўрсатди.
учинчи илмий янгилик: доимий тишлар эмали минерализацияси тугалланмаган даврида унинг кимёвий таркиби, морфологик ва физик хусусиятларига кўра маҳаллий кариес профилактик воситаларни юқори концентрацияда адсорбцияси орқали эмал юзасида 40-100 мкм кариесга турғун ҳимоя қавати ҳосил бўлганлиги исботланган. Илмий янгиликдан олинган илмий натижалар асосида “Болаларда доимий тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариесни клиникаси ва диагностикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-p/170-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шахар Соғлиқни Сақлаш Бошқармаси Шайхонтоҳур тумани 6-сон болалар стоматология поликлиникасида тадбиқ этилган. “Болаларда доимий тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариесни даволаш ва олдини олишда чуқур фторлаш самарадорлигини баҳолаш” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-р/171-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шаҳар Олмазор тумани 5-болалар стоматология поликлиникаси амалиётига тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар чуқур фторлаш натижасида болалар оғиз бўшлиғида эндигина ёриб чиққан доимий тишлар эмал юзасида кариесга турғун реминерализация қаватини хосил бўлиши; оғиз суюқлигининг реминерализация хусусиятини ортиши ва биофизик кўрсаткичларини ижобий томонга силжиши; кариеснинг эрта ва кеч асоратларининг бартараф этилганлиги. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Болаларда доимий тишларни чуқур фторлашни кариесга қарши максимал самарасига эришиш учун муолажани (алмашинув прикус якунига қадар йилига камида 2 маротаба) амалга оширилди ва хар қатнови учун ўртача 250 минг сўмни ташкил этди. Ушбу профилактик ёндашувнинг жорий этилиши натижасида пломбалаш, эндодонтик даволаш ва ортопедик ёрдамга бўлган эҳтиёжнинг сезиларли даражада камайиши кузатилди. Бу эса стоматологик хизматлар учун сарфланадиган моддий харажатларни қисқартиришга, шифокор меҳнат ресурсларидан оқилона фойдаланишга ҳамда даволаш муддатларини камайтиришга олиб келади.
тўртинчи илмий янгилик: болаларда доимий тишлар ёриб чиққандан кейинги 18 ой давомида эмални кариесга чалиниш эхтимоли 2 баробар кўплиги, шахсий ёндашувга асосланган комплекс стоматологик даволаш-профилактик дастурини айнан шу даврда амалга ошириш орқали асосий гуруҳда 65% кариес редукциясига эришиш асосланган. Илмий янгиликдан олинган илмий натижалар асосида: “Болаларда доимий тишларни ёриб чиқиш даврида бошланғич кариесни клиникаси ва диагностикаси” (Тошкент давлат стоматология институти Эксперт Кенгаши 11.05.2024-йилдаги 04-p/170-сон хулосаси) номли услубий тавсияномалари тасдиқланган. Олинган натижалар Тошкент шахар Соғлиқни Сақлаш Бошқармаси Шайхонтохур тумани 6-сон болалар стоматология поликлиникасида тадбиқ этилган. Олинган натижалар Тошкент шаҳар Олмазор тумани 5-болалар стоматология поликлиникасида тадбиқ этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: мазкур дастур болаларда тиш касалликларининг эрта босқичда олдини олиш, оғриқ синдромининг камайиши, ҳаёт сифатининг яхшиланиши ҳамда мактабда ўқиш жараёнига салбий таъсир этувчи омилларнинг қисқаришига хизмат қилади. Шунингдек, болалар ва уларнинг ота-оналарида стоматологик маданиятнинг шаклланиши, профилактикага бўлган онгли муносабатнинг ошиши таъминланади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: кариеснинг олдини олиш орқали пломбалаш, асоратланган кариесни даволаш ва такрорий стоматологик мурожаатлар сонининг камайиши кузатилди. Бу стоматологик муассасаларда моддий-техник ресурслардан оқилона фойдаланишга, даволаш харажатларини сезиларли даражада қисқартиришга ҳамда соғлиқни сақлаш тизими учун умумий иқтисодий юкни камайтиришга олиб келади.