Эшчанов Алишер Атабаевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ўткир чандиқли ингичка ичак тутилишининг комплекс диагносикаси ва даволашнинг клиник-иммунологик жиҳатлари», 14.00.27 – Хирургия, 14.00.36 – Аллергология ва иммунология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Tib5640.
Илмий раҳбар: Сапаев Дилшод Аминович, тиббиёт фанлари доктори; Хамдамов Бахтиёр Зарифович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03 ракамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш
Расмий оппонентлар: Сафоев Бақодир Барноевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Нуралиев Некқадам Абдуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: клиник-иммунологик баҳолаш асосида иммун гомеостази бузилишларини аниқлаш, касаллик кечишининг оғирлик даражасини башорат қилиш мезонларини ишлаб чиқиш ва патогенетик жиҳатдан асосланган иммунотерапияни жорий этиш орқали ўткир чандиқли ичак тутилиши билан касалланган беморларнинг комплекс диагностика ва даволаш натижаларини яхшилашдан иборат булган.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор клиник симптомлар тузилиши, оғриқ синдроми давомийлиги ва ичак обструкцияси белгиларининг ифодаланиш даражаси билан шошилинч жарроҳлик аралашуви зарурати ўртасидаги ўзаро боғлиқлик аниқланиб, оғриқ давомийлиги 24 соатдан, нажас ва ел чиқиши 48 соатдан ортиқ келмаслиги, иситма, тахикардия ва анамнезда ≥2 операция мавжудлиги касалликнинг оғир кечиши билан ишончли боғлиқлиги ҳамда ушбу белгилaрни хавфни стратификация қилиш учун башоротловчи шкала таркибига киритиш зарурлигини асосланган;.
илк бор ўткир чандиқли ингичка ичак тутилиши билан касалланган беморларда иммунологик бузилишлар CD25⁺, HLA-DR⁺ даражаларининг пасайиши, CD8⁺, CD16⁺ ҳужайраларнинг устунлиги, CD4/CD8 дисбаланси, IL-6, TNF-α ва ICAM-1 гиперэкспрессияси, шунингдек иммун комплекс тўпланиши билан кечиши ҳамда ҳужайравий ва гуморал иммунитет кўрсаткичлари ўртасида барқарор корреляциялар аниқланиб, ўткир чандиқли ингичка ичак тутилишининг асоратланган кечишида иммун дестабилизациянинг тизимли хусусиятга эга эканлигини исботланган;
илк бор ўткир чандиқли ингичка ичак тутилиши оғирлигини клиник-иммунологик баҳолаш учун 25 кўрсаткичдан (клиник, лаборатор, инструментал ва иммунологик) иборат дифференциаллаштирилган интеграл шкала ишлаб чиқилиб, унинг прогностик қиймати (IL-6 ва HLA-DR⁺ учун AUC>0,91), ушбу шкала беморларни иммун-яллиғланиш дисбаланси даражасига кўра стратификация қилиш ва даволаш тактикасига индивидуал ёндашиш зарурлиги исботланган;
илк бор иммун стратификацияни ҳисобга олган ҳолда таклиф этилган ташхислаш-даволаш алгоритмни қўллаш стандарт тактикага нисбатан таққослаганда операциядан кейинги III–V даражали асоратлар частотасини ишончли равишда камайтирилиши, госпитализация муддатини қисқартирилиши ва ўлим кўрсаткичини 3,3 мартага пасайиши (30,4%дан 9,1% гача; p<0,01) исботланиб, иммунодиагностика ва иммунтерапия интеграцияси ўткир чандиқли ингичка ичак тутилишида ҳам консерватив, ҳам жарроҳлик даволаш усуллари натижаларини сезиларли даражада яхшилаши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича 2025 йил 24 октябрь 27/03 – сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: ўткир чандиқли ингичка ичак тутилишида клиник симптомлар ва объектив белгиларнинг шошилинч жарроҳлик аралашуви зарурати билан боғлиқлиги биринчи марта миқдорий жиҳатдан асосланган. Шу асосда хавфни стратификация қилиш учун клиник-прогностик мезонлар таклиф этилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: ишлаб чиқилган мезонлар операцияга кўрсатмаларни объективлаштиришга, даволаш тактикасини стандартлаштиришга ва диагностик хатолар сонини камайтиришга имкон беради. Илмий янгиликнинг жорий этилиши: олинган натижалар РШТЁИМнинг Бухоро ва Қорақалпоғистон Республикаси филиаллари амалиётига жорий этилди (ЎзР ССВ буйруқлари, 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: мезонлардан фойдаланиш перфорация, перитонит ва септик асоратлар хавфини камайтиради, шошилинч тиббий ёрдам сифатини оширади ва ўлим кўрсаткичини пасайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: ноўрин операциялар сонининг қисқариши ва госпитализация давомийлигининг камайиши ҳисобига ҳар бир бемор учун тахминан 2,7 млн сўм, бутун танланма бўйича эса 250 млн сўмдан ортиқ маблағ тежаш имконини беради. Хулоса: клиник-прогностик мезонлар ЎЧИТТда шошилинч жарроҳлик самарадорлигини оширади, асоратлар ва соғлиқни сақлаш харажатларини камайтиради.
иккинчи илмий янгилик: ўткир чандиқли ингичка ичак тутилишида иммунологик бузилишларнинг комплекс тадқиқоти илк бор ўтказилган. Ҳужайравий ва гуморал иммунитетнинг дисрегуляцияси аниқланди: CD4+ Т-лимфоцитларининг пасайиши, CD4/CD8 дисбаланси, яллиғланишни келтириб чиқарувчи цитокинлар (IL-6,TNF-α) нинг фаоллашуви ва яллиғланишга қарши омиллар (IL-10) нинг сусайиши. Бу бузилишлар касалликнинг оғирлиги ва нохуш натижалар билан ишончли корреляция мавжудлигини кўрсатган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: аниқланган маркерлар ЎЧИТТ патогенези ҳақидаги тушунчаларни кенгайтиради, асоратларни башорат қилишга ҳамда даволаш тактикасини танлаш ва терапияни шахсийлаштириш учун иммунологик стратификациядан фойдаланишга имкон беради. Илмий янгиликнинг жорий этилиши: олинган натижалар РШТЁИМнинг Бухоро ва Қорақалпоғистон Республикаси филиаллари амалиётига жорий этилди (ЎзР ССВ буйруқлари, 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: иммунологик стратификация септик асоратлар хавфини камайтиради, энтерал етишмовчилик давомийлигини қисқартиради ва беморларнинг яшовчанлигини оширади. Иқтисодий самарадорлиги: интенсив терапия ва антибактериал даволашни оптималлаштириш харажатларни камайтиради. Тежалган маблағ ҳар бир беморга ўртача 1,8 млн сўм, баррча беморлар учун эса 190 млн сўмдан ортиқни ташкил этади. Хулоса: Иммун бузилишларни комплекс ўрганиш асосий патогенетик механизмларни аниқлади ва башорат қилиш ҳамда даволашни индивидуаллаштириш учун амалий воситаларни тақдим этди.
учинчи илмий янгилик: ўткир чандиқли ингичка ичак тутилиши оғирлигини баҳолашнинг интеграл шкаласи ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилган. Бу шкала клиник, лаборатор ва иммунологик кўрсаткичларга асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: шкала ташхисни объективлаштиришга, асоратлар ва ўлим хавфини башорат қилишга ҳамда жарроҳлик аралашуви тактикасини танлашни соддалаштиришга имкон беради. Илмий янгиликнинг жорий этилиши: олинган натижалар РШТЁИМнинг Бухоро ва Қорақалпоғистон Республикаси филиаллари амалиётига жорий этилди (ЎзР ССВ буйруқлари, 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: шкалани қўллаш ташхис аниқлигини оширади, ЎЧИТТнинг оғир шаклларини эрта аниқлашга ёрдам беради, операциягача бўлган вақтни қисқартиради ва даволаш натижаларини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: шкаладан фойдаланиш қўшимча ташхислар ва ноўрин жарроҳлик аралашувларига бўлган эҳтиёжни камайтиради, бу эса ҳар бир бемор учун 2,1 млн сўмгача (тадқиқот когортасида тахминан 220 млн сўм) маблағни тежаш имконини беради. Хулоса: интеграл оғирлик шкаласи ЎЧИТТ билан оғриган беморларни стратификация қилиш учун самарали восита бўлиб, даволаш натижаларини оширишга ва соғлиқни сақлаш харажатларини камайтиришга ёрдам беради.
тўртинчи илмий янгилик: клиник маълумотлар, интеграл оғирлик шкаласи ва иммунологик стратификацияга асосланган ўткир чандиқли ингичка ичак тутилиши билан касалланган беморларни олиб боришнинг даволаш-диагностика алгоритми ишлаб чиқилди ва амалиётга жорий этилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: алгоритм даволаш тактикасини шахсийлаштирилган ҳолда танлашни таъминлайди, башорат аниқлигини ва жарроҳлик аралашувларининг самарадорлигини оширади. Илмий янгиликнинг жорий этилиши: олинган натижалар РШТЁИМнинг Бухоро ва Қорақалпоғистон Республикаси филиаллари амалиётига жорий этилди (ЎзР ССВ буйруқлари, 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: алгоритмни қўллаш асоратлар частотаси ва ўлим кўрсаткичини пасайтиради, госпитализация муддатини қисқартиради ва шошилинч жарроҳлик ёрдами сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: алгоритм интенсив терапия ва жарроҳлик ресурсларидан фойдаланишни оптималлаштиради, бу эса ҳар бир бемор учун тахминан 3,2 млн сўм ва тадқиқот танланмаси доирасида 340 млн сўмдан ортиқ маблағ тежаш имконини беради. Хулоса: иммун стратификациясига эга даволаш-диагностика алгоритми клиник ва иқтисодий жиҳатдан асосланган восита бўлиб, ЎЧИТТда даволаш натижаларини сезиларли даражада яхшилайди.