Tojiboev Tojiboy Alisherovichning 
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi ximoyasi xaqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar: 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Arterial gipertenziya rivojlanishida molekulyar-genetik markerlarning ahamiyatini baholash» 14.00.05-Ichki kasalliklar, 14.00.25-Klinik laborator va funksional diagnostika (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/Tib5416.
Ilmiy raxbarlar: Musashayxov Umidjon Xusanovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Xidoyatova Muxlisa Raxmatillaevna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti. 
Ilmiy kengash faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi: Toshkent tibbiyot akademiyasi huzuridagi DSc.04/30.12.2019/Tib.30.02 raqamli ilmiy kengash asosidagi bir martalik ilmiy kengash. 
Rasmiy opponentlar: Usmanova Shoira Ravshanbekovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent, Yuldasheva Gulchexra Rustamovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Respublika ixtisoslashtirilgan terapiya va tibbiy reabilitatsiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik. 
II. Tadqiqotning maqsadi: SOD2, MTHFR va purin almashinuvi ABCG2 regulyator genlarining essensial arterial gipertenziya rivojlanishi va klinik kechishidagi ahamiyatini baholash, shuningdek, siydik kislota va plazma gomotsisteini darajasining ushubu xastalikning kechishiga ta’sirini tahlil qilishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
essensial arterial gipertenziya bilan kasallangan bemorlarda siydik kislotasi va plazma gomotsisteini o‘rtasida kuchsiz musbat korrelyasion bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan xamda giperurikemiya va gipergomotsisteinemiyaning ushbu xastalik patogenezida shuningdek uning qon-tomir asoratlari rivojlanishiga muhim xissa qo‘shishi asoslangan; 
ABCG2 (C421A) purin almashinuvi regulyator geni geterozigot S/A genotipi mavjud insonlarda giperurikemiya rivojlanishi xavfi 2.6 marta yuqori ekanligi xamda essensial arterial gipertenziya rivojlanishiga additiv ta’sir ko‘rsatishi va mazkur xastalik rivojlanish ehtimoliy xavfini taqqoslash guruxiga nisbatan 2.4 marotaba oshirishi aniqlangan; 
SOD2 (Ala16Val) polimorfizmi essensial arterial gipertenziya rivojlanishiga irsiy moyillik xavfini baholashda muhim genetik marker ekanligi isbotlangan;
MTHFR geni Ala222Val polimorfizmining Ala/Val geterozigot genotipi arterial gipertenziya rivojlanishi uchun xavf omili sifatida baholanishi aksincha, Ala/Ala genotipi esa protektiv ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi aniqlangan. 
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Arterial gipertenziya rivojlanishida molekulyar-genetik markerlarning axamiyatini baxolash bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida: 
birinchi ilmiy yangilik: essensial arterial gipertenziya bilan kasallangan bemorlarda siydik kislotasi va plazma gomotsisteini o‘rtasida kuchsiz musbat korrelyasion bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan xamda giperurikemiya va gipergomotsisteinemiyaning ushbu xastalik patogenezida shuningdek uning qon-tomir asoratlari rivojlanishiga muhim xissa qo‘shishi asoslanganligi bo‘yicha takliflar Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ekspert kengashida tomonidan 31.05.2025 yilda №01-02/4-t-59-son bilan tasdiqlangan "Arterial gipertenziya rivojlanishida molekulyar-genetik markerlarning ahamiyatini baholash " nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Andijon davlat tibbiyot instututi klinikasi bo‘yicha 2025-yil 10-iyundagi 84-son xamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Namangan filiali bo‘yicha 2025-yil 3-iyuldagi 55-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashning 2025 yil 22 sentyabrdagi 25/02-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ushbu tekshiruvlar asosida bemorlarni skrining uchun saralab olish va essensial arterial gipertenziyani erta aniqlash imkoniyati yaratilgan va bu esa o‘z navbatida davolash va profilaktika dasturlarining samaradorligini oshirishga imkon bergan. Iqtisodiy samaradorligi: essensial arterial gipertenziya rivojlanishining yuqori xavfiga ega bo‘lgan bemorlarni barvaqt aniqlash maqsadida molekulyar-genetik skrining dasturlarini o‘tkazish har bir bemor uchun byudjet mablag‘laridan 450000 so‘m, byudjetdan tashqari mablag‘lardan esa 730000 so‘mgacha tejash imkonini bergan. Xulosa: qondagi siydik kislota va gomotsistein miqdorini aniqlash orqali bemorlarni skriningdan o‘tkazish essensial arterial gipertenziyani erta bosqichda aniqlashga imkon bergan. Bu esa davolash va profilaktika chora-tadbirlarining samaradorligini oshirib, Sog‘liqni saqlash tizimiga sarflanayotgan byudjet hamda byudjetdan tashqari mablag‘larni iqtisod qilish imkonini bergan; 
ikkinchi ilmiy yangilik: ABCG2 (C421A) purin almashinuvi regulyator geni geterozigot S/A genotipi mavjud insonlarda giperurikemiya rivojlanishi xavfi 2.6 marta yuqori ekanligi xamda essensial arterial gipertenziya rivojlanishiga additiv ta’sir ko‘rsatishi va mazkur xastalik rivojlanish ehtimoliy xavfini taqqoslash guruxiga nisbatan 2.4 marotaba oshirishi aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ekspert kengashida tomonidan 31.05.2025 yilda №01-02/4-t-59-son bilan tasdiqlangan "Arterial gipertenziya rivojlanishida molekulyar-genetik markerlarning ahamiyatini baholash" nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Andijon davlat tibbiyot instututi klinikasi bo‘yicha 2025-yil 10-iyundagi 84-son xamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Namangan filiali bo‘yicha 2025-yil 3-iyuldagi 55-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashning 2025 yil 22 sentyabrdagi 25/02-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ABCG2 (C421A) genetik markerini tekshirish bemorlarda giperurikemiya rivojlanishi xavfini erta bosqichda bashorat qilish imkonini bergan. Bu esa essensial arterial gipertenziyaga nasliy moyillikni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etib, mexnatga layoqatli aholi orasida nogironlik va o‘lim xavfini kamaytirishga xizmat qilgan. Iqtisodiy samaradorligi: ABCG2 (C421A) genetik markeri tekshiruviga asoslangan individual yondashuv hisobiga qo‘shimcha tekshiruvlarga bo‘lgan ehtiyoj kamayib, har bir bemor uchun o‘rtacha 580000 ming so‘m miqdorida xarajat tejash imkonini bergan. Xulosa: purin almashinuvi regulyator genini tekshirishdan foydalanish hamda organizmda yuzaga kelgan o‘ziga xos tuzilmaviy buzilishlarni erta aniqlash orqali bemorlarning statsionar davolanish kunlarini qisqartirish va tashxislash xamda davolashga sarflanadigan mablag‘larni samarali tejash imkonini bergan. 
uchiinchi ilmiy yangilik: SOD2 (Ala16Val) polimorfizmi essensial arterial gipertenziya rivojlanishiga irsiy moyillik xavfini baholashda muhim genetik marker ekanligi isbotlanganligi Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ekspert kengashida tomonidan 31.05.2025 yilda №01-02/4-t-59-son bilan tasdiqlangan "Arterial gipertenziya rivojlanishida molekulyar-genetik markerlarning ahamiyatini baholash " nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Andijon davlat tibbiyot instututi klinikasi bo‘yicha 2025-yil 10-iyundagi 84-son xamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Namangan filiali bo‘yicha 2025-yil 3-iyuldagi 55-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashning 2025 yil 22 sentyabrdagi 25/02-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: essensial arterial gipertenziyaga nasliy moyilligi mavjud bemorlarda tekshirish standartiga molekulyar-genetik tekshiruvlarni kiritish orqali kasallik va uning asoratlari rivojlanishini prognoz qilish xamda erta tashhislashni takomillashtirish imkoni yaratilgan. Iqtisodiy samaradorligi: olingan ilmiy natija arterial gipertenziya rivojlanishiga nasliy moyilligi bor bemorlarni tashhislash va davolash ishlariga sarflanadigan 2350000 so‘mni iqtisod qilish imkonini berishga muayyan darajada xizmat qilgan. Xulosa: essensial arterial gipertenziya rivojlanishini molekulyar-genetik tekshiruvlar orqali bashorat qilish davolashni erta boshlashga, o‘z vaqtida yuzaga keladigan asoratlarni oldini olishga hamda bemorlarning hayot sifatini yaxshilab, davolash chora-tadbirlarining samaradorligini oshirish imkonini bergan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: MTHFR geni Ala222Val polimorfizmining Ala/Val geterozigot genotipi arterial gipertenziya rivojlanishi uchun xavf omili sifatida baholanishi aksincha, Ala/Ala genotipi esa protektiv ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi aniqlanganligi Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ekspert kengashida tomonidan 31.05.2025 yilda №01-02/4-t-59-son bilan tasdiqlangan "Arterial gipertenziya rivojlanishida molekulyar-genetik markerlarning ahamiyatini baholash " nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Andijon davlat tibbiyot instututi klinikasi bo‘yicha 2025-yil 10-iyundagi 84-son xamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Namangan filiali bo‘yicha 2025-yil 3-iyuldagi 55-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashning 2025 yil 22 sentyabrdagi 25/02-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: MTHFR geni Ala222Val polimorf lokusi asosida essensial arterial gipertenziyani erta bashoratlash imkonini aniq ko‘rsatkichlar bilan baholash, individual yondashuvni shakllantirish hamda nasliy moyillikni aniqlash orqali bemorlarning muammolariga barvaqt echim taklif qilish imkoni yaratilgan. Iqtisodiy samaradorligi: Tadqiqot davomida molekulyar-genetik markerlar orqali essensial arterial gipertenziya rivojlanish xavfini erta baholash imkoni yaratilishi orqali ortiqcha va samarasiz davolash hamda bemorlarga zarur bo‘lmagan qimmatbaho muolajalarning oldini olish imkoni yaratilgan bo‘lib har bir bemor uchun o‘rtacha 1500000 – 2000000 so‘m miqdorida mablag‘ tejash imkonini bergan. Xulosa: tadqiqot natijalari essensial arterial gipertenziya rivojlanish xavfini erta bashoratlashda molekulyar-genetik tekshiruv usulini klinik va iqtisodiy jihatdan samarali innovatsion usul sifatida tavsiya etish imkonini bergan.