Соатмурадов Шарофиддин Нуритдиновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Болаларда қорин бўшлиғи паренхиматоз аъзолари шикастланишларида замонавий ташхислаш ва даволаш ёндашувлари», 14.00.35 – «Болалар хирургияси» (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Tib6116.
Илмий раҳбар: Акилов Хабибулла Атауллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тиббиёт ходимларини касбий малакасини ривожлантириш маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.01.
Расмий оппонентлар: Оллаберганов Одилбек Тожиддинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ибрагимов Жасурбек Хабибжанович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Самарканд давлат тиббиёт унверситети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: замонавий технологияларни жорий этиш орқали қорин бўшлиғи паренхиматоз аъзоларининг травматик шикастланишлари бўлган болаларни хирургик даволаш натижаларини оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
сўнгги йигирма йил ичида болаларда шикастланишлар профилининг ўзгарганлиги ва паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ шикастланишлари частотасининг сезиларли даражада ортгани аниқланган; 
болаларда паренхиматоз аъзоларнинг тўмтоқ шикастланишлари ташхисотида FAST протоколининг юқори сезгирлиги ва ўзига хослиги туфайли ундан фойдаланиш болаларда паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ травматик шикастланишларини батафсил фарқлаш ва баҳолаш имконини бериши исботланган;
болаларда паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ шикастланишларини ташхислашда аъзо шикастланиши хусусиятини оптимал аниқлаш, жарроҳлик тактикасини танлаш ва қон кетишни тўхтатиш учун лапароскопик технологияларни самарали қўллашда мультидисциплинар ёндашувлар асосланган;
болаларда паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ травматик шикастланишларини эрта ташхислаш ва даволаш тактикасини танлаш бўйича ишлаб чиқилган тартиботнинг клиник самарадорлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Қорин бўшлиғи паренхиматоз аъзоларининг травматик шикастланишлари бўлган болаларни хирургик даволаш натижаларини яхшилаш бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: сўнгги йигирма йил ичида болаларда шикастланишлар профилининг ўзгарганлиги ва паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ шикастланишлари частотасининг сезиларли даражада ортгани аниқланганлиги «Болаларда паренхиматоз аъзолар шикастланишини ташхислаш ва аъзоларни сақлаб қолишга йўналтирилган жарроҳлик тактикасига замонавий ёндашувлар» деб номланган услубий тавсияномаларга киритилган, олинган натижалар РШТЁИМ Қашқадарё ва Қорақалпоғистон филиаллари амалиётига жорий этилган (мос равишда 30.09.2025 йилдаги №126-Т ва 30.09.2025 йилдаги №185-сонли буйруқлар). Ижтимоий аҳамияти: шикастланиш ҳолатлари 2006 йилда 7 тадан 2024 йилда 42 тагача ўсганини аниқлаш соғлиқни сақлаш тизимини тегишли равишда режалаштириш, мутахассис кадрлар тайёрлашни йўлга қўйиш ва эрта огоҳлантириш тизимини жорий этиш имконини берган. Бу эса жабрланганларни шифохонага етказиш вақтини қисқартирган ва болаларнинг ҳаётини сақлаб қолиш имкониятини оширган. Иқтисодий самарадорлик*: замонавий даволаш-ташхислаш тактикасининг жорий этилиши натижасида беморларнинг шифохонада ётиш муддати таққослаш гуруҳида (n=165) 14,2±2,6 кундан асосий гуруҳда (n=200) 7,5±2,7 кунгача қисқарган. Бу ҳар бир бемор учун 6,7 ётоқ-кунини тежаш имконини берган. Иқтисодий жиҳатдан бу бир бола учун 1894258 сўм (6,7 кун × 282.725 сўм) тежамкорликни ташкил этган. Асосий гуруҳдаги 200 нафар бемор даволанганда умумий тежамкорлик 378851600 сўмни ташкил этган. Жарроҳлик фаоллигининг 86,7% дан (165 бемордан 143 нафари) 60% гача (200 бемордан 120 нафари) пасайиши жарроҳлик аралашувлари, интенсив даво ва операциядан кейинги реабилитация харажатларини қўшимча равишда камайтирган ва бюджет маблағларининг комплекс тежамкорлигини таъминлаган. Хулоса: травматик профилнинг ўзгаришини англаш соғлиқни сақлаш тизимининг ўз вақтида мослашувини таъминлаган. Бу эса жарроҳлик амалиётларини деярли икки бараварга камайтириш ва даволаниш харажатларини 35 фоизга қисқартириш имконини берган.
иккинчи илмий янгилик: болаларда паренхиматоз аъзоларнинг тўмтоқ шикастланишлари ташхисотида FAST протоколининг юқори сезгирлиги ва ўзига хослиги туфайли ундан фойдаланиш болаларда паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ травматик шикастланишларини батафсил фарқлаш ва баҳолаш имконини бериши исботланганлиги «Болаларда паренхиматоз аъзолар шикастланишини ташхислаш ва аъзоларни сақлаб қолишга йўналтирилган жарроҳлик тактикасига замонавий ёндашувлар» деб номланган услубий тавсияномалар мазмунига киритилган ҳамда РШТЁИМ Қашқадарё ва Қорақалпоғистон филиаллари амалиётига жорий этилган (мос равишда 30.09.2025 йилдаги №126-Т ва 30.09.2025 йилдаги №185-сонли буйруқлар). Ижтимоий аҳамияти: FAST протоколини қўллаш бемор ётоғида тез ва инвазив бўлмаган ташхис қўйишни таъминлайди, боланинг бир неча марта ҳаракатланишидан келиб чиқадиган психологик жароҳатни камайтиради, КТ текширувидан нурланиш юкламасини камайтиради ва ота-оналарга боланинг аҳволи ҳақида тезроқ маълумот олиш имконини беради, бу эса оиланинг хавотирини камайтиради. Иқтисодий самарадорлик:* FAST протоколини қўллаш 56 нафар бемордан 13 нафарида (23,2%) жарроҳлик аралашувидан воз кечишга имкон берган, уларда ўртача госпитализация стандарт оператив даволашдаги 14,2 кун ўрнига 4,5±2,3 кунни ташкил этган. Тежамкорлик консерватив даволанган бир беморга 2742433 сўмни (9,7 кун × 282725), 13 нафар бола учун умумий тежамкорлик эса 35651629 сўмни ташкил этган. Конверсиялар частотасининг 16/24 (66,7%) дан 8/25 (32,0%) гача камайиши 8 та конверсиянинг олдини олган, уларнинг ҳар бири госпитализацияни 4 кунга узайтиради, бу эса 9047200 сўм (8×4×282725) иқтисодий тежамкорликни таъминлаган. Хулоса: FAST усулидан фойдаланиш ташхисот аниқлигини оширган, чорак ҳолатларда асоссиз операциялардан воз кечишга имкон берган ва беморлар ҳамда уларнинг оилалари учун психологик қулайликни яхшилаш билан бир вақтда даволаш харажатларини деярли икки баравар қисқартирган.
учинчи илмий янгилик: болаларда паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ шикастланишларини ташхислашда аъзо шикастланиши хусусиятини оптимал аниқлаш, жарроҳлик тактикасини танлаш ва қон кетишни тўхтатиш учун лапароскопик технологияларни самарали қўллашда комплекс ва мультидисциплинар ёндашувлар имкониятлари баҳоланганлиги «Болаларда паренхиматоз аъзолар шикастланишини ташхислаш ва аъзоларни сақлаб қолишга йўналтирилган жарроҳлик тактикасига замонавий ёндашувлар» деб номланган услубий тавсияномалар мазмунига киритилган ҳамда РШТЁИМ Қашқадарё ва Қорақалпоғистон филиалларининг клиник амалиётига жорий қилинган (мос равишда 30.09.2025 йилдаги №126-Т ва 30.09.2025 йилдаги №185-сонли буйруқлар). Ижтимоий аҳамияти: кўп тармоқли ёндашув боланинг аҳволини комплекс баҳолашни таъминлаган, диагностик хатолар хавфини камайтирган, турли мутахассисларнинг жалб этилиши орқали ота-оналарнинг даволаш жараёнига ишончини оширган ва бемор келиб тушганидан то уйга чиққунига қадар ёрдам кўрсатиш босқичлари ўртасида узвийликни яратган. Иқтисодий самарадорлик:* комплекс кўп тармоқли ёндашув конверсиялар частотасининг таққослаш гуруҳидаги 118\59 та (50%) дан асосий гуруҳдаги 104\10 тагача (9,6%) кескин пасайишига олиб келган. Агар асосий гуруҳда аввалги конверсия частотаси (50%) сақланиб қолганида, амалдаги 10 та ўрнига 52 та конверсия юз берган бўлар эди, яъни 42 та конверсиянинг олди олинган. Ҳар бир конверсия госпитализацияни ўртача 4 кунга узайтиришини ҳисобга олсак, тежамкорлик 47497800 сўмни (42×4×282725 сўм) ташкил этган. Очиқ аралашувлар улушининг 165\84 та (50,9%) дан 200\26 тага (13%) камайиши шуни англатадики, агар аввалги тактика қўлланилганда асосий гуруҳда 102 та очиқ операция бажарилган бўлар эди, амалда эса – фақат 26 та, яъни 76 та очиқ операциядан воз кечилган. Очиқ операция лапароскопияга нисбатан госпитализация муддатини ўртача 6 кунга узайтириши сабабли, умумий тежамкорлик 128918400 сўмни (76×6×282725) ташкил этган. Жарроҳлик тактикасини оптималлаштиришдан олинган умумий иқтисодий тежамкорлик 200 бемордан иборат танланма учун 176 млн сўмдан ошган. Хулоса: кўп тармоқли ёндашув кам инвазив технологиялар самарадорлигини икки баравардан зиёд оширган, очиқ операциялар частотасини камайтирган ва тиббий ёрдам сифатини яхшилаш баробарида харажатларнинг ярмини тежашни таъминлаган.
тўртинчи илмий янгилик: болаларда паренхиматоз аъзоларнинг ёпиқ травматик шикастланишларини эрта ташхислаш ва даволаш тактикасини танлаш бўйича ишлаб чиқилган тартиботнинг клиник самарадорлиги исботланганлиги «Болаларда паренхиматоз аъзолар шикастланишини ташхислаш ва аъзоларни сақлаб қолишга йўналтирилган жарроҳлик тактикасига замонавий ёндашувлар» деб номланган тавсияномалар шаклида расмийлаштирилган ҳамда РШТЁИМ Қашқадарё ва Қорақалпоғистон филиалларининг клиник амалиётига жорий этилган (мос равишда 30.09.2025 йилдаги №126-Т ва 30.09.2025 йилдаги №185-сонли буйруқлар). Ижтимоий аҳамияти: стандартлаштирилган алгоритмлар навбатчи бригаданинг тажрибасидан қатъи назар сифатли тиббий ёрдамдан тенг фойдаланишни таъминлайди, диагностик хатолар сонини камайтиради, ота-оналарга қарор қабул қилиш мантиғини тушунишга имкон беради ва даволаш жараёнидаги ноаниқликдан келиб чиқадиган руҳий зўриқишни камайтиради. Иқтисодий самарадорлик:* ишлаб чиқилган алгоритмларнинг жорий этилиши консерватив даволаш улушининг таққослаш гуруҳидаги 165\22 нафар (13,3%) дан асосий гуруҳдаги 200\80 нафаргача (40%) уч баравар ошишига олиб келган. Агар асосий гуруҳда консерватив даволашнинг аввалги частотаси (13,3%) сақланиб қолганида, бундай беморлар сони амалдаги 80 нафар ўрнига атиги 27 нафарни ташкил этарди, яъни қўшимча 53 нафар бола жарроҳлик ўрнига консерватив даво олган. Консерватив давонинг ўртача давомийлиги 4,5 кун, жарроҳлик давосиники эса 14,2 кун эканлигини инобатга олсак, ҳар бир беморга тежамкорлик 2742433 сўмни, қўшимча 53 та консерватив ҳолат учун умумий тежамкорлик эса 145348949 сўмга (тахминан 145,3 млн сўм) етган. Ўлим даражасининг 5 та ҳолатдан (3,0%) 3 тага (1,5%) камайиши 2 нафар боланинг ҳаётини сақлаб қолган, бу реанимацион ёрдам ва узоқ муддатли реабилитация харажатларининг олди олинганини ҳисобга олганда, катта ижтимоий ва иқтисодий аҳамиятга эга. Очиқ аралашувлар улушининг 50,9% дан 13% гача қисқариши операцияларнинг травматиклигини камайтириш ҳисобига қўшимча равишда тахминан 129 млн сўм тежамкорликни таъминлаган. Алгоритмларни қўллашдан олинган умумий тежамкорлик 200 нафар бемор учун 274 млн сўмдан ошган, бу ҳар бир болага ўртача 1370000 сўм тежамкорликни ташкил этган. Хулоса: алгоритмларнинг жорий этилиши консерватив даволаш улушининг уч баравар ошишини, ўлим даражасининг икки баравар камайишини ва тиббий ёрдам сифатини стандартлаштириш билан бирга даволаш харажатларининг деярли ярмига қисқаришини таъминлаган. Изоҳ: * Ҳисоб-китоблар учун дастлабки маълумотлар: 1 ётоқ-кун қиймати: 176700 сўм; бир кунлик дори-дармон харажатлари: 73630 сўм; бир кунлик овқатланиш харажатлари: 32395 сўм. Бир бемор учун бир кунлик умумий харажат: 282725 сўм.