Рахимий Шариф Уктамовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси химояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Кўкс оралиғидаги ҳажмли ўсмаларни жаррохлик билан даволашнинг тактик-техник жиҳатларини такомиллаштириш», 14.00.27 – Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:  В2025.1.DSc/Tib1265.
Илмий раҳбарлар: Эшонходжаев Отабек Джураевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: “Академик В.Воҳидов номидаги Республика ихтисослаштирилган хирургия илмий-амалий тиббиёт маркази” ДМ.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: академик В.Воҳидов номидаги Республика ихтисослаштирилган хирургия илмий-амалий тиббиёт маркази  DSc.06/2025.27.12.Tib.08.01.
Расмий оппонентлар: Акбаров Миршавкат Миролимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Юсупбеков Аброрбек Ахмеджанович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Гулямов Олимжон Мирзохитович, тиббиёт фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: «А.Н. Сизганов номидаги Миллий илмий хирургия маркази»
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: жарроҳлик амалиётидан олдинги ташхисот сифатини оптималлаштириш ва миниинвазив аралашувларнинг тактик-техник жиҳатларини такомиллаштириш орқали кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларини жарроҳлик йўли билан даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
кўкс оралиғи хавфли ўсмалари билан касалланиш динамикаси таҳлили республикамизнинг турли ҳудудларида касалланишнинг барқарор ўсиш тенденциялари, тимомалар ўсмаларнинг катталар ва педиатрик популяцияда устунлиги, кистоз ҳосилалар орасида эса - дермоид кисталар устунлиги, касалланиш динамикасига турли ижтимоий-иқтисодий ва тиббий омилларнинг таъсири аниқланган; 
кўкс оралиғи ҳажмий ҳосилаларининг резектабеллигини диагностикаси ва баҳолаш учун мультимодал нурли тадқиқот усулларининг нейроген ўсмаларда МРТнинг DWI ва ADC режимларининг юқори сезувчанлиги аниқланган; 
турли хил морфогенезга эга бўлган кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларида очиқ жарроҳлик амалиётари билан қиёсий таҳлил асосида миниинвазив VATS (video-assisted toracoscopy) амалиётлар торакотомия ва стернотомия усулларига нисбатан юқори самаралик, хавфсизлиги, беморларнинг реабилитацияси ва госпитализация даври кўрсатқичлари бўйича муқобил ўрни ва самарадорлиги исботланган; 
кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларида периоператив босқичларда мультимодал ташхислаш ва фанлараро ёндашувнинг асосий мезонлари ишлаб чиқилган;
кўкс оралиғи хавфли ўсмаларда турли ҳил жарроҳлик амалиётларидан сўнг беморларнинг ҳаёт сифатини баҳолаш ва даволашнинг натижаларини прогнозлаш омилларининг таснифига асосланган ҳолда, касалланиш рецидивлари ва омон қолишнинг омиллари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларини жарроҳлик йўли билан даволашнинг тактико-техникавий жиҳатларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида қуйидаги илмий маълумотлар амалиётга жорий этилди:
биринчи илмий янгилик: кўкс оралиғи хавфли ўсмалари билан касалланиш динамикаси таҳлили республикамизнинг турли ҳудудларида касалланишнинг барқарор ўсиш ёки пасайиш тенденциялари, турли ижтимоий-иқтисодий ва тиббий омилларнинг касалланиш динамикасига таъсири, шунингдек, соғлиқни сақлаш тизимининг самарали ва мақсадли бошқариш чора-тадбирлар ишлаб чиқилганлиги - Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказининг буйруғи № 34 (17.06.2025 й.); Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказининг буйруғи № 133 (07.07.2025 й.); Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлими буйруғи № 5879-7-107-TB/2025 (17.10.2025 й.); Хоразм вилояти “Surgemed” клиникаси буйруғи № 2025/133 (07.10.2025 й.); (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техника кенгашининг хулосаси № 26/51, 2025 йил 07 октябр). Ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган таҳлилий ёндашувни қўллаш натижасида статистик мониторингнинг ишончлилиги, кўкс оралиғи ўсмаларига оид касалликларни ўз вақтида аниқлаш ва беморларни тўғри йўналтириш аниқлиги ошди. Бу орқали ташхис қўйишнинг ўртача муддати 28 кундан 17 кунгача қисқарди, эрта босқичда аниқланган яхши сифатли ҳосилалар улуши 46 % дан 69 % гача ошди, илгари сурилган ҳолатлар улуши 19 % га камайди ва ихтисослаштирилган хирургик ёрдамнинг кўлами ошди. Иқтисодий самарадорлиги: ягона таҳлил ва йўналтириш тизимини жорий этиш орқали диагностик текширувлар ҳамда госпитализация харажатларини қисқартиришга эришилди: такрорий бронхоскопиялар сони камайди (10 бемор): 1650800×10 = 16508000 сўм; такрорий эндоскопик биопсиялар сони камайди (15 бемор): 1226000×15 = 18390000 сўм; 120 беморда ўртача стационарда ётиш муддати 1,5 кунга қисқарди («Акад. В.Вохидов номидаги РИХИАТМ» ДМда бир кун стационар даволаниш нарҳи — 406900 сўм): 406900×1,5×120 = 73242000 сўм. Жами тежамкорлик — 108140000 сўм (“Акад. В. Вохидов номидаги РИХИАТМ” ДМси прейскуранти бўйича). 150 беморнинг ўртача йиллик оқимида умумий йиллик иқтисодий самара — 108140000×(150/120) = 135175000 сўм, шундан 101381000 сўм — бюджет маблағлари, 33794000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади. Хулоса: кўкс оралиғининг ёмон сифатли ўсмалари билан касалланиш динамикасини тизимли таҳлил қилиш мониторинг самарадорлигини ошириш, касалликларни эрта аниқлаш ва диагностик ресурслардан оқилона фойдаланиш имконини берди. Жорий этилган тизим соғлиқни сақлаш тизими учун йилига 135175000 сўм миқдорида маблағ тежамкорлигини таъминлади, шундан 101381000 сўм — бюджет маблағлари, 33794000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади;
иккинчи илмий янгилик: кўкс оралиғи ҳажмий ҳосилаларининг резектабеллигини диагностикаси ва баҳолаш учун нурли тадқиқот усулларининг 3D реконструкция режимида 640-кесимли КТ ва 3Тл МРТ имкониятлари аниқланганлиги - Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказининг буйруғи №34 (17.06.2025й.); Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказининг буйруғи №133 (07.07.2025й.); Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлими буйруғи №5879-7-107-TB/2025 (17.10.2025й.); Хоразм вилояти “Surgemed” клиникаси буйруғи №2025/133 (07.10.2025й.); Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техника кенгашининг хулосаси №26/51, 2025 йил 07 октябр). Ижтимоий самарадорлиги: янгиланган КТ ва МРТ-диагностика усулларини қўллаш орқали дифференциал ташхис аниқлиги 94% гача ошди, диагностик хатолар сони 18% дан 7% гача камайди, асоссиз диагностик торакотомиялар улуши 31% га қисқарди, резектабел ҳолатлар улуши эса 82% гача ошди. Бунинг натижасида операциядан кейинги асоратлар 22% га камайди ва беморларнинг стационарда ўртача ётиш муддати 2 кунга қисқарди. Иқтисодий самарадорлиги: янгиланган нурли технологияларни жорий этиш диагностик операциялар ва госпитализация харажатларини қисқартириш имконини берди: диагностик торакотомиялар сони камайди (10 бемор): 3250000×10 = 32500000 сўм; такрорий КТ текширувлар сони камайди (20 бемор): 540000×20 = 10800000 сўм; 100 беморда стационарда ётиш муддати 2 кунга қисқарди («Акад. В.Вохидов номидаги РИХИАТМ» ДМда 1 бир кун стационар даволаниш нарҳи — 406900 сўм): 406900×2×100 = 81380000 сўм. Жами тежамкорлик: 32500000+10800000+81380000 = 124680000 сўм (Акад. В. В.Вохидов номидаги РИХИАТМ прейскуранти бўйича). 160 беморнинг йиллик ўртача оқимида умумий йиллик иқтисодий самара: 124680000×(160/100) = 199488000 сўм, шундан 149616000 сўм — бюджет маблағлари, 49872000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади. Хулоса: 640-қатламли КТ ва 3 Тл МРТнинг 3D реконструкция режимидаги қўлланилиши резектабелликни баҳолаш аниқлигини сезиларли даражада ошириш ва диагностик хатолар сонини камайтириш имконини берди. Бу соғлиқни сақлаш тизими учун йилига 199488000 сўм миқдорида тежамкорликни таъминлади, шундан 149616000 сўм — бюджет маблағлари, 49872000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади;
учинчи илмий янгилик: турли хил морфогенезга эга бўлган кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларида очиқ жарроҳлик амалиётари билан қиёсий таҳлил асосида миниинвазив VATS (video-assisted toracoscopy) амалиётлар ўрни ва самарадорлиги исботланганлиги - Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази №34-сонли буйруғи (17.06.2025й.); Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази № 133 сонли буйруғи (07.07.2025й.); Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлими № 5879-7-107-TB/2025 сонли буйруғи (17.10.2025й.); Хоразм вилояти “Surgemed” клиникаси №2025/133 сонли буйруғи (07.10.2025й.); Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техника кенгашининг 2025 йил 07 октябрдаги № 26/51 сонли хулосаси,). Ижтимоий самарадорлиги: VATS усулини қўллаш орқали ўртача қон йўқотиш 280 мл дан 110 мл гача камайди, операциядан кейинги асоратлар сони 18% дан 6% гача тушди, оғриқ синдроми (ВАШ шкаласи бўйича) 6,2 баллдан 2,9 баллга камайди, беморлар меҳнат қобилиятининг тикланиш муддати очиқ жарроҳликка нисбатан 4–5 кунга қисқарди. VATSдан кейин стационарда ётишнинг ўртача муддати 9 кундан 5 кунгача қисқарди, бу эса койка айланмаси ва ихтисослаштирилган ёрдам кўлами ошди. Иқтисодий самарадорлиги: VATS технологияларини жорий этиш орқали даволаш ва стационарда ётиш харажатлари сезиларли даражада қисқарди: 100 беморда госпитализация муддати 4 кунга қисқарди (1 кун — 406900 сўм): 406900×4×100 = 162760000 сўм; асоратлар сони камайиши (12 бемор, ҳар бири учун 250000 сўм): 250000×12 = 3000000 сўм; қон қуйиш эҳтиёжи камайиши (25 бемор, 1 доза — 360000 сўм): 360000×25 = 9000000 сўм. Жами тежамкорлик: 162760000+3000000+9000000 = 174760000 сўм (Акад. В. В.Вохидов номидаги РИХИАТМ прейскуранти бўйича). 150 беморнинг йиллик ўртача оқимида умумий иқтисодий самара: 174760000×(150/100) = 262140000 сўм, шундан 196605000 сўм — бюджет аблағлари, 65535000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади. Хулоса: видеоассистент торакоскопик операциялар (VATS)ни қўллаш орқали кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларини жарроҳлик йўли билан даволашнинг хавфсизлиги ва самарадорлиги ошди, жароҳатланиш даражаси ва асоратлар сони камайди, госпитализация муддати қисқарди ва йилига тахминан 262 млн сўм тежамкорликка эришилди (шундан 196,6 млн сўм — бюджет маблағлари, 65,5 млн сўм — бюджетдан ташқари манбалар);
тўртинчи илмий янгилик: кўкс оралиғининг ҳажмли ҳосилаларида периоператив босқичларда мультимодал ташхислаш ва фанлараро ёндашувнинг асосий мезонлари ишлаб чиқилганлиги — Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази буйруғи № 34 (17.06.2025й.);— Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази буйруғи № 133 (07.07.2025й.);— Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлими буйруғи № 5879-7-107-TB/2025 (17.10.2025й.); Хоразм вилояти “Surgemed” клиникаси буйруғи № 2025/133 (07.10.2025й.); (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техника кенгашининг 2025 йил 07 октябрдаги №26/51-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: мултидисциплинар ёндашувни жорий этиш натижасида операция олди режалаштириш сифатини оширишга эришилди, диагностик хатолар улуши 14% дан 5% гача, интраоперацион асоратлар сони 9% дан 3% гача камайди, операциянинг ўртача давомийлиги 27 дақиқага қисқарди, стационарда ётиш муддати эса 8 кундан 5 кунгача қисқарди. Бу мутахассислар ўртасидаги ҳамкорликни яхшилади, даволаш протоколларини стандартлаштирди ва жарроҳлик ёрдамининг умумий самарадорлигини оширди. Иқтисодий самарадорлик: Мультимодал диагностика такрорий текширувлар ва асоратли ҳолатлар билан боғлиқ харажатларни камайтириш имконини берди: — 100 беморда госпитализация муддати 3 кунга қисқарди (1 кун — 406900 сўм): 406900×3×100 = 122070000 сўм; — асоратли ҳолатлар сони камайиши (6 бемор, ҳар бирига 350000 сўм): 350000×6 = 2100000 сўм; — такрорий КТ/МРТ текширувлар сони камайиши (15 бемор ўртача 540000 сўм): 540000×15 = 8100000 сўм. Жами тежамкорлик: 122070000 + 2100000 + 8100000 = 132270000 сўм (Акад. В. В.Вохидов номидаги РИХИАТМ ДМси прейскуранти бўйича). 160 беморнинг йиллик ўртача оқимида умумий иқтисодий самара: 132270000×(160/100) = 211632000 сўм, шундан 158724000 сўм — бюджет маблағлари, 52908000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади. Хулоса: мультимодал ва мултидисциплинар ёндашувни жорий этиш ташхис аниқлигини ва операция хавфсизлигини оширди, асоратлар ва даволаш муддатини камайтирди ҳамда йилига 211632000 сўм тежамкорликка эришилди (шундан 158724000 сўм — бюджет маблағлари, 52908000 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади);
бешинчи илмий янгилик: кўкс оралиғи хавфли ўсмаларда турли ҳил жарроҳлик амалиётларидан сўнг беморларнинг ҳаёт сифатини баҳолаш ва даволашнинг натижаларини прогнозлаш омилларининг таснифига асосланган ҳолда, касалланиш рецидивлари ва омон қолишнинг омиллари аниқланганлиги — Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази № 34 сонли (буйруғи 17.06.2025й.); Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази № 133 буйруғи (07.07.2025й.); — Самарқанд шаҳар соғлиқни сақлаш бўлими № 5879-7-107-TB/2025 сонли буйруғ  (17.10.2025й.); — Хоразм вилояти “Surgemed” клиникаси буйруғи № 2025/133 (07.10.2025й.); (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техника кенгашининг №26/51 сонли хулосаси 2025 йил 07 октябр). Ижтимоий самарадорлиги: прогностик мезонларни жорий этиш орқали беморларнинг 5 йиллик умумий яшовчанлиги 58% дан 72% гача, рецидивсиз яшовчанлиги эса 49% дан 67% гача ошди. Локорегионар рецидивлар сони 26 % га камайди, ҳаёт сифати индекси (EORTC QLQ-C30 шкаласи бўйича) 62 баллдан 78 баллга кўтарилди. Рецидивлар ва кеч асоратлар сонининг камайиши такрорий госпитализациялар эҳтиёжини пасайтирди ва беморларнинг ижтимоий ҳамда меҳнат реабилитацияси даврини узайтирди. Иқтисодий самарадорлиги : Ишлаб чиқилган прогностик моделларнинг қўлланилиши такрорий госпитализациялар ва реоперациялар сонини камайтириш ҳисобига харажатларни қисқартириш имконини берди: — такрорий госпитализациялар сони камайиши (15 бемор ҳар бири 3 кундан): 406900×3×15=18310500 сўм; — такрорий операциялар сони камайиши (8 бемор ҳар бири 3250000 сўм): 3250000×8=26000000 сўм; — рецидивларда дори воситаларига сарф харажатлар камайиши (20 бемор ҳар бири 250000 сўм): 250000×20=5000000 сўм. Жами тежамкорлик: 18310500+26000000+5000000=49310500 сўм (Акад. В. В.Вохидов номидаги РИХИАТМ прейскуранти бўйича). 150 беморнинг йиллик ўртача оқимида умумий иқтисодий самара: 49310500×(150/100)=73965750 сўм, шундан 55474000 сўм — бюджет маблағлари, 18491750 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади. Хулоса: прогностик стратификация тизими ва актив яшовчанлик қирралари таҳлил қилишни жорий этиш орқали кўкс оралиғининг ёмон сифатли ўсмаларида даволаш самарадорлиги ошди, рецидивлар сони камайди ва беморларнинг ҳаёт сифати яхшиланди. Иқтисодий самара йилига 73965750 сўм тежамкорликни таъминлади, шундан 55474000 сўм — бюджет маблағлари, 18491750 сўм — бюджетдан ташқари манбалар ҳиссасига тўғри келади.