Nurova Go‘zal Ubaydullaevnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Turli yoshdagi bemorlarda surunkali rinosinusitning morfologik va klinik jixatlari», 14.00.02 – Morfologiya va 14.00.04 – Otorinolaringologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.DSc/Tib944.
Ilmiy maslaxatchilar: Teshaev Shuxrat Jumaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Arifov Sayfiddin Saidazimovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti, DSc.04/29.02.2024.Tib.93.01.
Rasmiy opponentlar: Zakirova Nargiza Baxodirovna, tibbiyot fanlari doktori; Said Safarovich Qurbonov, tibbiyot fanlari doktori; Vladimirova Tat`yana Yul`evna, tibbiyot fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: turli yosh guruhlarida surunkali rinosinusitning morfologik, immunogistokimyoviy xususiyatlari va klinik kechishini tahlil qilish asosida davolashni optimallashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi.
surunkali rinosinusitning yoshga doir burun yondosh bo‘shliqlar shilliq qavatida yuzaga keladigan morfologik o‘zgarishlarning dastlab belgilaridan biri kichik hajmdagi bir xil hujayralar, limfoid follikulalarning massiv kichiklashishi, germinativ markazlarini bo‘shab qolishi, shilliq qavat bezlarida gipersekretor jarayonni yoshga doir kamayganligi immun tizim periferik effektorlarida javob reaksiyalarini yoshlarda nisbatan pasayganligi bilan yuzaga keladigan morfologik o‘zgarishlarining o‘rni isbotlangan;
keksa yoshdagi bemorlarda CD20 markyorining ekpressiyalanish darajasi yoshlar va o‘rta yoshlilarga nisbatan keskin pasayganligi, klinik morfologik jihatdan shilliq qavatda atrofik va sklerotik o‘zgarishlarni rivojlanishi, limfoid follikulalarda reaktiv sohalar va marginal maydonni yo‘qolishi, T va V-limfotsitlarni variabel aralashmasini keskin kamayishi, aksariyat postkapillyar venulalarni devorlari oddiy vena kapillyarlariga metaplaziyalanishi va yoshga doir involyusiyasini yuzaga kelishi aniqlangan;
ilk bor surunkali rinosinusitda burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatining morfometrik o‘lchamlari yoshga bog‘liq o‘ziga hos xususiyatlari aniqlangan bo‘lib, burun yondosh bo‘shlig‘i shilliq qavatining 3,02 mm3 hajmiy maydonni 18-44 yoshda o‘rtacha, 0,45 mm3 hajmiy yuzani fibroz to‘qima tashkil etganligi, hamda 60-74 yoshlilarda bu ko‘rsatkich 0,636 mm3 ni, 75 yosh va undan kattalarda esa 0,787 mm3 ni tashkil etib, yoshga bog‘liq ravishda biriktiruvchi to‘qima hajmining ko‘payganligi ibotlangan;
ilk bor surunkali rinosinusitning turli shakllarida burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatining funksional holatini yosh omili nuqtai nazaridan baholashga qaratilgan, mikrotsirkulyasiya va stromal komponentlarning kompleks morfometrik ko‘rsatkichlariga asoslangan morfometrik usul ishlab chiqilgan;
ilk bor surunkali rinosinusitning klinik va morfologik ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yosh xususiyatlari kesimida baholash, kasallikni bashoratlash hamda erta aniqlash algoritmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Surunkali rinosinusitda yoshga doir morfofunksional holatlardan olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: surunkali rinosinusitning yoshga doir burun yondosh bo‘shliqlar shilliq qavatida yuzaga keladigan morfologik o‘zgarishlarning dastlab belgilaridan biri kichik hajmdagi bir xil hujayralar, limfoid follikulalarning massiv kichiklashishi, germinativ markazlarini bo‘shab qolishi, shilliq qavat bezlarida gipersekretor jarayonni yoshga doir kamayganligi immun tizim periferik effektorlarida javob reaksiyalarini yoshlarda nisbatan pasayganligi bilan yuzaga keladigan morfologik o‘zgarishlarining o‘rni isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 14 martdagi 24-n/046-son bilan tasdiqlangan «Bemorlarda surunkali rinosinusitni morfologik tashxislash usuli» hamda 2025 yil 28 martdagi 25-t/084-son bilan tasdiqlangan «Metodi lecheniya xronicheskogo rinosinusita u bol`nix raznix vozrastnix grupp» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Navoiy viloyati Zarafshon shahar tibbiyot birlashmasi otorinolaringologiya bo‘limi 06.05.2025 yildagi 04/5683-son, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi otorinolaringologiya bo‘limiga 20.08.2025 yildagi 04/11096-son, buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, turli yoshdagi bemorlarda surunkali rinosinusitning morfologik va klinik xususiyatlarini o‘rganish asosida kasallikning rivojlanishi va qaytalanishiga olib keluvchi omillarni erta aniqlash, asoratlarning oldini olish hamda zamonaviy davo choralarini qo‘llash orqali bemorlarning umumiy sog‘lig‘ini yaxshilash bo‘lgan. Iqtisodiy samaradorligi: bemorlarda surunkali rinosinusit bilan bog‘liq asoratlar, jumladan, rivojlanishi mumkin bo‘lgan yuqori va pastki nafas yo‘llari kasalliklarini bashoratlash va oldini olishning samarali usullaridan foydalanish, kasallikni tashxislash, davolash va bemorlarni salomatliklarini tiklashga sarflanadigan mablag‘larni iqtisod qilish imkonini bergan. Xulosa: surunkali rinosinusitda yoshga doir burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatida yuzaga keladigan limfoid follikulalarning kichiklashishi, germinativ markazlar faolligining pasayishi va bezlar gipersekresiyasining yoshga doir kamayishi kabi dastlabki morfologik o‘zgarishlar hamda immun tizim periferik effektorlarida javob reaksiyalarini yoshlarda nisbatan pasayganligi bilan yuzaga keladigan morfologik o‘zgarishlarining o‘rni isbotlangan;
ikkinchi ilmiy yangilik: keksa yoshdagi bemorlarda CD20 markyorining ekpressiyalanish darajasi yoshlar va o‘rta yoshlilarga nisbatan keskin pasayganligi, klinik morfologik jihatdan shilliq qavatda atrofik va sklerotik o‘zgarishlarni rivojlanishi, limfoid follikulalarda reaktiv sohalar va marginal maydonni yo‘qolishi, T va V-limfotsitlarni variabel aralashmasini keskin kamayishi, aksariyat postkapillyar venulalarni devorlari oddiy vena kapillyarlariga metaplaziyalanishi va yoshga doir involyusiyasini yuzaga kelishi aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 14 martdagi 24-n/046-son bilan tasdiqlangan «Bemorlarda surunkali rinosinusitni morfologik tashxislash usuli» hamda 2025 yil 28 martdagi 25-t/084-son bilan tasdiqlangan «Metodi lecheniya xronicheskogo rinosinusita u bol`nix raznix vozrastnix grupp» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Navoiy viloyati Zarafshon shahar tibbiyot birlashmasi otorinolaringologiya bo‘limi 6 may 2025 yildagi 04/5683-son, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi otorinolaringologiya bo‘limiga 20 avgust 2025 yildagi 04/11096-son, buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, turli yoshdagi bemorlarda surunkali rinosinusitning morfologik va klinik xususiyatlarini o‘rganish asosida kasallikning rivojlanishi va qaytalanishiga olib keluvchi omillarni erta aniqlash, asoratlarning oldini olish hamda zamonaviy davo choralarini qo‘llash orqali bemorlarning umumiy sog‘lig‘ini yaxshilash bo‘lgan. Iqtisodiy samaradorligi: bemorlarda surunkali rinosinusit bilan bog‘liq asoratlar, jumladan, rivojlanishi mumkin bo‘lgan yuqori va pastki nafas yo‘llari kasalliklarini bashoratlash va oldini olishning samarali usullaridan foydalanish, kasallikni tashxislash, davolash va bemorlarni salomatliklarini tiklashga sarflanadigan mablag‘larni iqtisod qilish imkonini bergan. Xulosa: keksa yoshdagi bemorlarda CD20 markyori ekspressiyasining sezilarli darajada pasayishi yosh va o‘rta yoshlilar bilan solishtirganda, burun shilliq qavatida atrofik va sklerotik o‘zgarishlar, limfoid follikulalarda reaktiv va marginal maydonlarning yo‘qolishi, T va V limfotsitlarning aralashmasining kamayishi hamda postkapillyar venulalarning metaplaziya va yoshga bog‘liq involyusiyasi kuzatilgan.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor surunkali rinosinusitda burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatining morfometrik o‘lchamlari yoshga bog‘liq o‘ziga hos xususiyatlari aniqlangan bo‘lib, burun yondosh bo‘shlig‘i shilliq qavatining 3,02 mm3 hajmiy maydonni 18-44 yoshda o‘rtacha, 0,45 mm3 hajmiy yuzani fibroz to‘qima tashkil etganligi, hamda 60-74 yoshlilarda bu ko‘rsatkich 0,636 mm3 ni, 75 yosh va undan kattalarda esa 0,787 mm3 ni tashkil etib, yoshga bog‘liq ravishda biriktiruvchi to‘qima hajmining ko‘payganligi ibotlanganligi to‘g‘risidagi takliflar Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 14 martdagi 24-n/046-son bilan tasdiqlangan «Bemorlarda surunkali rinosinusitni morfologik tashxislash usuli» hamda 2025 yil 28 martdagi 25-t/084-son bilan tasdiqlangan «Metodi lecheniya xronicheskogo rinosinusita u bol`nix raznix vozrastnix grupp» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Navoiy viloyati Zarafshon shahar tibbiyot birlashmasi otorinolaringologiya bo‘limi 6 may 2025 yildagi 04/5683-son, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi otorinolaringologiya bo‘limiga 20 avgust 2025 yildagi 04/11096-son, buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, turli yoshdagi bemorlarda surunkali rinosinusitning morfologik va klinik xususiyatlarini o‘rganish asosida kasallikning rivojlanishi va qaytalanishiga olib keluvchi omillarni erta aniqlash, asoratlarning oldini olish hamda zamonaviy davo choralarini qo‘llash orqali bemorlarning umumiy sog‘lig‘ini yaxshilash bo‘lgan. Iqtisodiy samaradorligi: bemorlarda surunkali rinosinusit bilan bog‘liq asoratlar, jumladan, rivojlanishi mumkin bo‘lgan yuqori va pastki nafas yo‘llari kasalliklarini bashoratlash va oldini olishning samarali usullaridan foydalanish, kasallikni tashxislash, davolash va bemorlarni salomatliklarini tiklashga sarflanadigan mablag‘larni iqtisod qilish imkonini beradi. Xulosa: surunkali rinosinusitda burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatining morfometrik ko‘rsatkichlari yoshga bog‘liq ravishda o‘zgarib, 18–44 yoshda o‘rtacha 3,02 mm³ hajmda bo‘lgan fibroz to‘qima 0,45 mm³ ni tashkil etsa, 60–74 yoshda 0,636 mm³, 75 yosh va undan kattalarda esa 0,787 mm³ ga etgani aniqlanib, yosh ulg‘aygan sari biriktiruvchi to‘qima hajmi izchil ortishi kuzatilgan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor surunkali rinosinusitning turli shakllarida burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatining funksional holatini yosh omili nuqtai nazaridan baholashga qaratilgan, mikrotsirkulyasiya va stromal komponentlarning kompleks morfometrik ko‘rsatkichlariga asoslangan morfometrik usul ishlab chiqilganligi bo‘yicha takliflar Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 14 martdagi 24-n/046-son bilan tasdiqlangan «Bemorlarda surunkali rinosinusitni morfologik tashxislash usuli» hamda 2025 yil 28 martdagi 25-t/084-son bilan tasdiqlangan «Metodi lecheniya xronicheskogo rinosinusita u bol`nix raznix vozrastnix grupp» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Navoiy viloyati Zarafshon shahar tibbiyot birlashmasi otorinolaringologiya bo‘limi 6 may 2025 yildagi 04/5683-son, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi otorinolaringologiya bo‘limiga 20 avgust 2025 yildagi 04/11096-son, buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, turli yoshdagi bemorlarda surunkali rinosinusitning morfologik va klinik xususiyatlarini o‘rganish asosida kasallikning rivojlanishi va qaytalanishiga olib keluvchi omillarni erta aniqlash, asoratlarning oldini olish hamda zamonaviy davo choralarini qo‘llash orqali bemorlarning umumiy sog‘lig‘ini yaxshilash bo‘lgan. Iqtisodiy samaradorligi: bemorlarda surunkali rinosinusit bilan bog‘liq asoratlar, jumladan, rivojlanishi mumkin bo‘lgan yuqori va pastki nafas yo‘llari kasalliklarini bashoratlash va oldini olishning samarali usullaridan foydalanish, kasallikni tashxislash, davolash va bemorlarni salomatliklarini tiklashga sarflanadigan mablag‘larni iqtisod qilish imkonini beradi. Xulosa, surunkali rinosinusitning turli shakllarida burun yondosh bo‘shliqlari shilliq qavatining funksional holati yosh omili nuqtai nazaridan baholash imkonini beruvchi, mikrotsirkulyasiya va stromal komponentlarning kompleks morfometrik ko‘rsatkichlariga asoslangan yangi morfometrik usul ishlab chiqilgan.
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor surunkali rinosinusitning klinik va morfologik ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yosh xususiyatlari kesimida baholash, kasallikni bashoratlash hamda erta aniqlash algoritmi ishlab chiqilganligi bo‘yicha takliflar Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 14 martdagi 24-n/046-son bilan tasdiqlangan «Bemorlarda surunkali rinosinusitni morfologik tashxislash usuli» hamda 2025 yil 28 martdagi 25-t/084-son bilan tasdiqlangan «Metodi lecheniya xronicheskogo rinosinusita u bol`nix raznix vozrastnix grupp» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Navoiy viloyati Zarafshon shahar tibbiyot birlashmasi otorinolaringologiya bo‘limi 6 may 2025 yildagi 04/5683-son, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi otorinolaringologiya bo‘limiga 20 avgust 2025 yildagi 04/11096-son, buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlarning hayot sifatini yaxshilash, turli yoshdagi bemorlarda surunkali rinosinusitning morfologik va klinik xususiyatlarini o‘rganish asosida kasallikning rivojlanishi va qaytalanishiga olib keluvchi omillarni erta aniqlash, asoratlarning oldini olish hamda zamonaviy davo choralarini qo‘llash orqali bemorlarning umumiy sog‘lig‘ini yaxshilash bo‘lgan. Iqtisodiy samaradorligi: bemorlarda surunkali rinosinusit bilan bog‘liq asoratlar, jumladan, rivojlanishi mumkin bo‘lgan yuqori va pastki nafas yo‘llari kasalliklarini bashoratlash va oldini olishning samarali usullaridan foydalanish, kasallikni tashxislash, davolash va bemorlarni salomatliklarini tiklashga sarflanadigan mablag‘larni iqtisod qilish imkonini beradi. Xulosa: surunkali rinosinusitda klinik va morfologik ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi yoshga doir o‘zaro bog‘liqlik aniqlanib, kasallikni bashorat qilish va erta aniqlash imkonini beruvchi kompleks davolash algoritmi ishlab chiqilgan.
