Исматов Туйчибой Ахроркуловичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Иммунологик хавфи бўлган беморлар донор буйрак морфологиясига юқори сезувчанликнинг таъсири” 14.00.27-Хирургия, 14.00.02-Морфология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/Tib5242.
Илмий раҳбарлар: Қурбонов Обид Махсудович, тиббиёт фанлари доктори (DSc), доцент; Махмудов Қодиржон Олтинбоевич, тиббиёт фанлари доктори.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, бир марталик ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти ҳузуридаги DSc.04/27.09.2024.Tib.93.03 ракамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Сафоев Бақодир Барноевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Расулов Хамидулла Абдуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Хожа Ахмад Яссавий номидаги Қозоқ-Турк халқаро университети (Қозоғистон Республикаси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: иммунологик хавфи юқори бўлган беморларда буйрак трансплантацияси самарадорлигини ошириш омили сифатида морфологик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда жарроҳлик техникасини оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор турли даражадаги иммунологик сезгирликка эга бўлган рецепиентларда буйрак трансплантатини рад этиш частотаси ва структуравий шаклларининг қиёсий таҳлили орқали трансплантациядан олдинги антитаначалар даражаси ва трансплантациядан кейинги асоратлар тури ўртасидаги клиник-морфологик боғланишларни аниқланган;
операциядан кейинги мониторингнинг интегратив маркери сифатида лейкоцитлар интоксикация индекси нинг юқори диагностик қиймати исботланиб, лейкоцитлар интоксикация индекси қиймати ва трансплантатнинг морфологик ўзгаришлари жиддийлиги ўртасидаги статистик аҳамиятли корреляция билан тасдиқланиши, кўчириб ўтказилган буйракнинг функционал ҳолатини эрта прогнозлашда қўллаш асосланган;
илк бор кам жароҳатли диссекция, лимфатик коллекторларни селектив лигатура қилиш, томир ўрнини перитонизация қилиш ва "ўлик бўшлиқни" бартараф этишни ўз ичига олувчи ва илмий асосланган лимфатик асоратларнинг олдини олишга қаратилган ягона интраоперацион протокол ишлаб чиқилиши, операциядан кейинги лимфорея ва лимфоцеленинг олдини олиш учун патогенетик ёндошувни шакллантириш асосланган;
илк бор иммунологик хавфнинг градациясига асосланган сезгир рецепиентларни бошқаришнинг операциядан олдинги алгоритми морфологик ва ултратовуш мезонлари ҳисобга олиниши натижасида индивидуаллаштирилган жарроҳлик тактикаси танланган трансплантация самарадорлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиқ этиши бўйича 2025 йил 20 июньдаги 20/10 сонли хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор турли даражадаги иммунологик сезгирликка эга бўлган рецепиентларда буйрак трансплантатини рад этиш частотаси ва структуравий шаклларининг қиёсий таҳлили орқали трансплантациядан олдинги антитаначалар даражаси ва трансплантациядан кейинги асоратлар тури ўртасидаги клиник-морфологик боғланишларни аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: олинган маълумотларга кўра, трансплантациядан олдин иммунологик сезувчанликни баҳолаш мумкин бўлган рад этиш турини ва муддатларини прогнoз қилишга, шунингдек иммунсупрессив терапиянинг индивидуал протоколларини шакллантиришга имкон беради. Трансплантатдаги морфологик ўзгаришлар (васкулит, тубулит, интерстициал яллиғланиш) ва орган етишмовчилигининг клиник кўринишлари ўртасида аниқланган боғлиқлик диагностика имкониятларини кенгайтиради ва эрта хавфни стратификация қилишга ёрдам беради. Илмий янгиликнинг жорий этилиши: олинган илмий-амалий натижалар Сурхондарё ва Хоразм вилоятларидаги кўп тармоқли тиббиёт марказларининг жарроҳлик, нефрология ва трансплантация бўлимлари клиник амалиётига жорий этилди. (Сурхондарё вил. 11.11.2024й №13-Т-сонли буйруқ ва Хоразм вил 14.11.2024й №161-1 сонли буйруқ).Ишлаб чиқилган ёндашувлар асосида трансплантациядан кейинги беморларни мониторинг қилиш протоколлари такомиллаштирилди, бу протоколлар иммунологик сезувчанликни баҳолаш, рад этиш хавфини эрта ташхислаш ва иммунсупрессив терапияни коррекция қилишни ўз ичига олади. Ижтимоий самарадорлиги: Клиник-морфологик мезонларнинг комплекс қўлланилиши ўткир рад этиш ҳолатлари частотасини 23% га камайтиришга, қайта госпитализациялар сонини қисқартиришга ва кузатувнинг биринчи йилида трансплантатнинг яшовчанлигини оширишга имкон берди. Бу эса беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга, ногиронлик хавфини ва буйрак ўрнини босувчи терапияга (диализ) қайтиш эҳтиёжини камайтиришга ёрдам берди. Иқтисодий самарадорлиги: иммунсупрессияга индивидуал ёндашув туфайли рад этиш ҳолатларида госпитализация давомийлиги ўртача 4–5 кунга қисқарди. Ўртача ётоқ-куни нархи 210000 сўм бўлганда, бир бемор учун 840000 – 1050000 сўм тежалади. Йиллик трансплантация дастури миқёсида иқтисодий самарадорлик 1,8–2,1 млрд сўмга етади. Хулоса: Иммунологик сезувчанликнинг турли гуруҳларида аниқланган трансплантат рад этилишининг клиник-морфологик қонуниятлари юқори илмий, клиник ва иқтисодий аҳамиятга эга.
иккинчи илмий янгилик: операциядан кейинги мониторингнинг интегратив маркери сифатида лейкоцитлар интоксикация индекси (ЛИИ) нинг юқори диагностик қиймати исботланиб, лейкоцитлар интоксикация индекси (ЛИИ) қиймати ва трансплантатнинг морфологик ўзгаришлари жиддийлиги ўртасидаги статистик аҳамиятли корреляция билан тасдиқланиши, кўчириб ўтказилган буйракнинг функционал ҳолатини эрта прогнозлашда қўллаш асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: олинган натижалар трансплантациядан кейинги даврда ЛИИ лаборатория мониторинг тизимига киритиш учун асос бўлди. Яллиғланишнинг изоляцияланган кўрсаткичларидан фарқли равишда, ЛИИ организмнинг трансплантатнинг иммуно-яллиғланиш шикастланишига бўлган умумий реакциясини кўрсатади. Бу рад этиш босқичини аниқлашда ташхислаш имкониятларини кенгайтиради, субклиник дисфункцияни ўз вақтида аниқлашга ва иммунсупрессив терапияни оптималлаштиришга имкон беради. Илмий янгиликни жорий этиш: ЛИИни ҳисоблаш ва интерпретация қилиш усули Сурхондарё ва Хоразм вилоятларидаги кўп тармоқли тиббиёт марказларининг клиник-диагностик лабораториялари ва нефрология бўлимлари амалиётига жорий этилди. Маҳаллий протоколлар (Сурхондарё вил. 11.11.2024й №13-Т-сонли буйруқ ва Хоразм вил 14.11.2024й №161-1 сонли буйрук ) доирасида ЛИИ буйрак трансплантати реципиентларини лаборатория динамик назоратининг мажбурий кўрсаткичлари рўйхатига киритилди. Ижтимоий самарадорлиги: ЛИИни мониторинг тизимига жорий этиш қайтмас морфологик ўзгаришлар ривожланишидан аввал рад этишнинг эрта шаклларини аниқлашни 22% га оширишга имкон берди. Бу оғир асоратлар сонини, такрорий биопсияларга ва шошилинч госпитализацияларга бўлган эҳтиёжни камайтиришга ёрдам берди. Диагностик курсатгичларнинг ошиши трансплантатнинг яшовчанлик прогнозига ижобий таъсир кўрсатди, ногиронликни олдини олишга кўмаклашди ва беморларнинг ижтимоий ҳамда профессионал фаолликка қайтишига шароит яратди. Иқтисодий самарадорлиги: ЛИИнинг арзон лаборатория индекси сифатида қўлланилиши қиммат иммунологик тестлар ва такрорий инвазив аралашувларга (биопсиялар) сарф-харажатларни камайтиришга имкон берди, бу эса трансплантациядан кейинги мониторингни олиб бориш харажатларини бир нафар бемор учун ўртача 600000–800000 сўмга қисқартирди. Асоратлар частотасининг камайиши билан биргаликда, даволаш муассасаси учун бир йиллик истиқболда иқтисодий самарадорлик 1,5 млрд сўмга етди. Хулоса: ЛИИ даражаси ва трансплантатнинг морфологик шикастланиши ўртасида исботланган корреляцион боғлиқлик унинг юқори диагностик ва прогностик қийматини тасдиқлайди. Ушбу кўрсаткични жорий этиш реципиентларнинг шахсийлаштирилган мониторинги ва трансплантациядан кейинги бошқарувни оптималлаштириш учун асос яратади, бу эса сезиларли тиббий, ижтимоий ва иқтисодий самарадорликни таъминлайди.
учинчи илмий янгилик: илк бор кам жароҳатли диссекция, лимфатик коллекторларни селектив лигатура қилиш, томир ўрнини перитонизация қилиш ва "ўлик бўшлиқни" бартараф этишни ўз ичига олувчи ва илмий асосланган лимфатик асоратларнинг олдини олишга қаратилган ягона интраоперацион протокол ишлаб чиқилиши, операциядан кейинги лимфорея ва лимфоцеленинг олдини олиш учун патогенетик ёндошувни шакллантириш асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: таклиф қилинган ушбу протокол илк бор трансплантат соҳасида лимфоррея, лимфоцеле ва серома шаклланишининг олдини олишга қаратилган жарроҳлик чораларини тизимлаштиради. Унинг қўлланилиши лимфа билан боғлиқ асоратларнинг юзага келиш патогенетик механизмларига мақсадли таъсир кўрсатишга имкон бериб, инфекция хавфи, назоратсиз экссудат ажралиши ва қон-томир ҳамда лимфа тизимининг деформациясини камайтиради. Илмий янгиликни жорий этиш: Ишлаб чиқилган интраоперацион протокол Сурхондарё ва Хоразм вилоятларининг кўп тармоқли тиббиёт марказларидаги трансплантация жарроҳлиги ва қон томир реконструкцияси бўлимлари амалиётига жорий этилди. Унинг қўлланилиши жарроҳлик тактикаси бўйича ички регламентларда (2024 йил 22 апрел, 12-сонли Протокол) акс эттирилган бўлиб, у буйрак трансплантациясидан кейинги беморларда ва кичик чаноқ соҳасидаги реконструктив операцияларда режали ҳамда шошилинч аралашувларда қўлланилмоқда. Ижтимоий самарадорлиги: Ушбу протоколни амалиётга татбиқ этиш лимфа тизими билан боғлиқ асоратлар (лимфоррея, лимфоцеле, серома) частотасини 28–30% га камайишига олиб келди. Бу эса такрорий аралашувлар, дренаж манипуляциялари ва узайтирилган госпитализациялар сонини қисқартиришни таъминлади. Жарроҳлик даволаш натижаларининг яхшиланиши беморларнинг реабилитацион салоҳиятини оширди ва вақтинчалик меҳнат қобилиятини йўқотиш даврини қисқартирди, минтақавий даражада ихтисослашган жарроҳлик ёрдами сифатини мустаҳкамлади. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган комплекс даволаш усулини жорий этгандан сўнг ўртача госпитализация муддати 5–6 кунга қисқарди. Ягона протоколнинг қўлланилиши лимфоррея ва серома билан боғлиқ асоратларни даволаш харажатларини камайтирди, такрорий операциялар, антибактериал дори воситалари ва узоқ муддатли дренаж қўллаш заруратини пасайтирди. Ўртача бир беморнинг операциядан кейинги харажати 900000 – 1200000 сўмга камайди. Хулоса: Таклиф қилинган интраоперацион протокол трансплантологияда жарроҳлик тактикасини ривожлантиришга муҳим ҳисса бўлиб хизмат қилади. Унинг клиник қайта ишлаб бўлишлиги ва исботланган самарадорлиги ушбу протоколни жарроҳлик ёрдами стандартларига интеграция қилиш зарурлигини асослайди, бу эса асоратлар камайишига, даволаш сифати ошишига ва соғлиқни сақлаш ресурсларининг тежалишига хизмат қилади.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор иммунологик хавфнинг градациясига асосланган сезгир рецепиентларни бошқаришнинг операциядан олдинги алгоритми морфологик ва ултратовуш мезонлари ҳисобга олиниши натижасида индивидуаллаштирилган жарроҳлик тактикаси танланган трансплантация самарадорлиги исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: ишлаб чиқилган преоперацион алгоритм трансплантологияда шахсийлаштирилган тиббий ёндашув концепциясини кенгайтиради. Иммунологик мезонлар (донорга хос антитаналар мавжудлиги, PRA даражаси) ва морфо-функционал кўрсаткичлар (қон томир ўзанининг эхоструктураси, томир компрессияси, фиброз белгилари) ни инобатга олган ҳолда, ушбу алгоритм эҳтимолий асоратларни прогноз қилиш, жарроҳлик аралашув ҳажмини, имплантация зонасини ва индукцион терапия схемасини мослаштириш имконини беради. Илмий янгиликни жорий этиш: Ишлаб чиқилган преоперацион ёндашув Сурхондарё ва Хоразм вилоятларининг кўп тармоқли тиббиёт марказлари хирургия бўлимлари клиник амалиётига жорий этилди. Маҳаллий клиник протоколлар доирасида (2024 йил 10 июн, 28/K-сонли буйруқ иловаси) ушбу алгоритм беморларни танлаш ва трансплантацияни режалаштириш жараёнида, жумладан, преоперацион УТТ, ўзан биопсияси орқали баҳолаш ва сенсибилизацияни градацияланган иммунологик скринингда қўлланилмоқда. Ижтимоий самарадорлиги: структурали ёндашувни жорий этиш сенсибилизацияга эга бўлган беморларда интраоперацион ва эрта постоперацион асоратлар частотасини 25–27% га камайтириб, трансплантация хавфсизлигини ва трансплантат яшовчанлик прогнозини яхшилади. Шошилинч конверсиялар ва қон-томир асоратларининг камайиши юқори технологияли даволашга бўлган ишончни мустаҳкамлади ва тиббий ёрдам сифатини оширди. Иқтисодий самарадорлиги: систематик преоперацион стратификация интраоперацион асоратларни шошилинч даволашга, такрорий ревизион аралашувларга ва иммунсупрессив препаратларнинг мақсадсиз қўлланишига кетадиган харажатларни қисқартиришга имкон берди. Бир нафар бемор учун ўртача тежамкорлик 1100000 – 1300000 сўмни ташкил қилди, бу йиллик ҳисобда трансплантация дастурларини режалаштирилган кенгайтириш фойдасига муҳим бюжет ресурсларини қайта тақсимлашга хизмат қилади. Хулоса: сенсибилизацияга эга бўлган беморларни бошқаришда ишлаб чиқилган преоперацион ёндашув жарроҳлик тактикаси индивидуаллаштирилиши ва трансплантация иммунологик хавфсизлигини оптималлаштириш йўлида муҳим қадам ҳисобланади. Тадқиқот натижасида олинган маълумотларга асосланиб, натижалар- эҳтиёткор диссекция, мақсадли лимфостаз, қон томир ўрнини перитонизация қилиш ва "қоллиқ бўшлиқ"ни бартараф этишни ўз ичига олган комплекс жарроҳлик тактикаcини қўллаш клиник аҳамиятга эга лимфатик асоратлар частотасини сезиларли даражада камайтиришини, операциядан кейинги бевосита натижаларни яхшилашини ва шу билан бирга аралашувнинг хавфсизлик даражасини сақлаб қолишини ишончли тарзда кўрсатди. Олинган маълумотлар таклиф этилган усулнинг самарадорлигини ва уни трансплантация марказларининг клиник амалиётига кенг жорий этиш мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди.