Давронова Шахноза Рахмоновнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ҳарoрат таъсири динамикасида тимус ва талoқ ўртасидаги аъзoларарo мунoсабатларнинг функциoнал мoрфoлoгияси”, 14.00.02 – Морфология (тиббиёт фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Tib1018.
Илмий маслаҳатчи: Тешаев Шухрат Жумаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12 Tib.05.01.
Расмий оппонентлар: Зокирова Наргиза Баходировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Орипов Фирдавс Суратович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Павлова Татьяна Васильевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси). 
Етакчи ташкилот: Соғлиқ билимлари университети (Туркия) 
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: қуруқ иссиқ ҳарорат таъсири динамикасида тимус ва талоқ ўртасидаги аъзолараро муносабатларнинг морфофункционал механизмларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор қуруқ ва иссиқ иқлим шароитида лаборатория ҳайвонлари тимус ва талоғининг структуравий-функционал хусусиятлари комплекс тарзда баҳоланган бўлиб, жумладан, назорат ва тажриба гурухдаги ҳайвонларнинг тимусининг кортикал, кортико-медулляр ва медулляр зоналари, шунингдек, талоқнинг оқ ва қизил пульпаларида жойлашган ҳужайра компонентлари морфометрик кўрсаткичлари асосида таҳлил қилинганлиги тажриба ҳайвонларида юқори ҳарорат омилининг иммун аъзоларга кўрсатадиган аниқ таъсир доирасини очиб бериши асосланган;
илк бор тадқиқот давомида юқори ҳарорат омили таъсирида тимус ва талоқда юзага келадиган тузилмавий ўзгаришлар босқичма-босқич кечиши аниқланган бўлиб, ўз ичига эрта ўзгаришлар даври, иммуноморфологик ўзгаришларнинг энг юқори даражага этган кульминацион даври ва узоқ муддатли ўзгаришлар даврини олганлиги сабабли иқлимий стрессга организмнинг иммунологик мослашув механизмларини очиши асосланган;
илк бор тимус зоналари ва талоқ фолликулаларидаги стромал элементлар, ҳамда микромуҳитни таъминловчи ҳужайраларнинг электронмикроскопик хусусиятлари батафсил тавсифланган бўлиб, инволютив жараёнлар ва уларнинг иммуногенездаги роли, қуруқ иссиқ ҳарорат таъсиридаги ўзгариш механизмлари аниқланган;
тажриба давомида каламушларнинг иммун аъзолари радиоавтографик усулда ўрганилган бўлиб, ушбу кўрсаткичларнинг ҳарорат таъсирида барқарор ошиб бориши кузатилганлиги сабабли, иммун аъзоларнинг юқори ҳарорат шароитига нисбатан компенсатор-адаптив реакцияларини намоён этиши асосида, Бухоро минтақасига хос кескин континентал иқлим шароитида иммун аъзоларнинг функционал фаоллиги мослашув стратегияларига эга эканлиги исботланган;
илк бор тимус ва талоқнинг морфофункционал ўзгаришларига доир янги маълумотлар келтирилганлиги туфайли иммун аъзолар соҳаларидаги ҳужайра таркиби, морфометрик кўрсаткичлар, иммуногистокимёвий (маркерлар асосида) ҳамда радиоавтографик ўзгаришлар асосида ушбу аъзоларнинг иммуногенездаги ўрни ва функционал аҳамияти исботланган бўлиб, бу кўрсаткичлар асосида ҳароратли стрессга нисбатан иммун жавобнинг шаклланиши ва ривожланиши ҳақида янги илмий асослар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ҳарорат таъсири динамикасида тимус ва талоқ ўртасидаги аъзолараро муносабатларнинг функционал морфологиясини ўрганиш натижалари асосида:: 
биринчи илмий янгилик: қуруқ ва иссиқ иқлим шароитида лаборатория ҳайвонлари тимус ва талоғининг структуравий-функционал хусусиятлари комплекс тарзда баҳоланган бўлиб, жумладан, назорат ва тажриба гурухдаги ҳайвонларнинг тимусининг кортикал, кортико-медулляр ва медулляр зоналари, шунингдек, талоқнинг оқ ва қизил пульпаларида жойлашган ҳужайра компонентлари морфометрик кўрсаткичлари асосида таҳлил қилинганлиги тажриба ҳайвонларида юқори ҳарорат омилининг иммун аъзоларга кўрсатадиган аниқ таъсир доирасини очиб бериши асосланганлиги Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт марказининг Бухоро филиали (буйруқ 04.04.2025 й. № 20), Бухоро вилояти Патологик анатомия бюросида (буйруқ 12.04.2025 й. №14) амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: олинган тадқиқот натижалари асосида тажриба ҳайвонларида юқори ҳарорат таъсирида тимус ва талоқнинг морфологик ҳолатини қиёсий таҳлил қилиш имконияти яратилган. Айниқса, нормада каламушларнинг тимус ва талоқларининг таркибий қисмларига хос бўлган морфологик тузилиш, ҳужайра таркиби ва уларнинг тизимли қонуниятлари тўғрисида аниқланган маълумотлар кейинчалик патологик ҳолатларни аниқлашда муҳим мезон бўлиб хизмат қилган. Ушбу асосий кўрсаткичлар иммун тизими билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва уларни самарали даволаш имкониятларини кенгайтиради ҳамда клиник-амалиётда ташхис қўйиш сифатини оширишга ёрдам берган. Иқтисодий самарадорлиги: тажриба ҳайвонларида юқори ҳарорат таъсирида тимус ва талоқнинг морфологик ҳолатини ўрганиш натижасида ушбу аъзоларнинг нормал тузилиши, ҳужайра таркиби ва зонал хусусиятлари аниқланган. Бу маълумотлар патологик ҳолатларни баҳолашда қиёсий мезон сифатида, шунингдек, иммун тизими касалликларини эрта аниқлаш ва даволаш усулларини такомиллаштиришда фойдали бўлиб, ташхис сифати ва даволаш самарадорлигини оширишга, тиббий ресурслардан оқилона фойдаланишга хизмат қилган. Хулоса: интакт оқ каламушлар тимус ва талоғининг морфологик таҳлили натижалари патологик ҳолат инобатга олиниши даволаш натижаларини яхшилашга кўмаклашиб, бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 1000000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 1300000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган;
иккинчи илмий янгилик: тадқиқот давомида юқори ҳарорат омили таъсирида тимус ва талоқда юзага келадиган тузилмавий ўзгаришлар босқичма-босқич кечиши аниқланган бўлиб, ўз ичига эрта ўзгаришлар даври, иммуноморфологик ўзгаришларнинг энг юқори даражага этган кульминацион даври ва узоқ муддатли ўзгаришлар даврини олганлиги сабабли иқлимий стрессга организмнинг иммунологик мослашув механизмларини очиши асосланганлиги Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт марказининг Бухоро филиали (буйруқ 04.04.2025 й. № 20), Бухоро вилояти Патологик анатомия бюросида (буйруқ 12.04.2025 й. №14)  амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: юқори ҳарорат таъсирида тимус ва талоқда юзага келадиган ўзгаришларнинг босқичма-босқич кечишини аниқлаш орқали иммун тизимидаги салбий жараёнларни эрта босқичда аниқлаш имкони яратилган. Бу еса аҳолининг соғлиғини муҳофаза қилишда, айниқса иссиқ иқлимли ҳудудларда яшовчи инсонлар учун хавфли ҳолатларни олдиндан баҳолашга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: иммун тизими аъзоларидаги ўзгаришларнинг даврий характери асосида касалликларни эрта аниқлаш, асоратлар олдини олиш ва даволаш стратегияларини оптималлаштиришга эришилган. Бу еса соғлиқни сақлаш тизимидаги дори воситалари ва даволаш харажатларини камайтириб, тиббий хизматларнинг иқтисодий самарадорлигини оширган. Хулоса: тадқиқотда юқори ҳарорат омили таъсирида тимус ва талоқнинг тузилмавий ўзгаришлари илк бор босқичма-босқич тавсифланиб, уларнинг организмдаги иммунологик жавоб ва мослашув жараёнларидаги ўрни аниқланган. Оқ каламушлар тимус ва талог ъининг морфологик таҳлили натижалари патологик ҳолат инобатга олиниши даволаш натижаларини яхшилашга кўмаклашиб, бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 1200000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 1500000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган;
учинчи илмий янгилик: тимус зоналари ва талоқ фолликулаларидаги стромал элементлар, ҳамда микромуҳитни таъминловчи ҳужайраларнинг электронмикроскопик хусусиятлари батафсил тавсифланган бўлиб, инволютив жараёнлар ва уларнинг иммуногенездаги роли, қуруқ иссиқ ҳарорат таъсиридаги ўзгариш механизмлари аниқланганлиги Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт марказининг Бухоро филиали (буйруқ 04.04.2025 й. № 20), Бухоро вилояти Патологик анатомия бюросида (буйруқ 12.04.2025 й. №14)  амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: тимус ва талоқ стромасини ташкил қилувчи ҳужайраларнинг ҳарорат таъсиридаги ўзгаришларини аниқлаш, иммун микромуҳитдаги мувозанат бузилишларини эрта аниқлаш имконини берган. Бу еса аҳолида иммунитет пасайиши билан боғлиқ касалликларнинг олдини олишда муҳим ижтимоий аҳамият касб етган. Иқтисодий самарадорлиги: стромал ҳужайралар ўзгаришларининг электрон-микроскопик мезонлари асосида ташхис аниқ ва эрта босқичда қўйилиши, даволаш харажатларини камайтирган. Бу тиббий ресурслардан тежамкор фойдаланиш ва соғлиқни сақлаш тизимининг иқтисодий самарадорлигини оширишга хизмат қилган. Хулоса: Оқ каламушлар тимус ва талоғининг электрон микроскопик таҳлили натижалари патологик ҳолат инобатга олиниши даволаш натижаларини яхшилашга кўмаклашиб, бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 1100000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 1200000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган;
тўртинчи илмий янгилик: тажриба давомида каламушларнинг иммун аъзолари радиоавтографик усулда ўрганилган бўлиб, ушбу кўрсаткичларнинг ҳарорат таъсирида барқарор ошиб бориши кузатилганлиги сабабли, иммун аъзоларнинг юқори ҳарорат шароитига нисбатан компенсатор-адаптив реакцияларини намоён этиши асосида, Бухоро минтақасига хос кескин континентал иқлим шароитида иммун аъзоларнинг функционал фаоллиги мослашув стратегияларига эга эканлиги исботланганлиги Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт марказининг Бухоро филиали (буйруқ 04.04.2025 й. № 20), Бухоро вилояти Патологик анатомия бюросида (буйруқ 12.04.2025 й. №14) амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: иммун аъзолардаги тизимли ўзгаришлар орқали организмнинг касалликларга қарши туриш қобилиятининг пасайиши аниқланиши, аҳолининг иқлимий стресс шароитида саломатлигини ҳимоя қилишга қаратилган профилактик чораларни белгилашда муҳим ижтимоий аҳамиятга эга бўлган. Иқтисодий самарадорлиги: иммунитет салоҳиятини ерта баҳолаш асосида касалликларнинг олдини олиш, даволашга кетадиган харажатларни камайтиради ва соғлиқни сақлаш тизимида ресурслардан оқилона фойдаланишга имкон яратган. Бу еса умумий иқтисодий самарадорликни оширган. Хулоса: ушбу тадқиқот қуруқ ва иссиқ иқлим шароитида иммунитет салоҳиятини баҳолаш ва иқлимий стресс шароитида профилактик чора-тадбирларни ишлаб чиқишда муҳим амалий асос бўлиб, бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 1300000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 1500000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган;
бешинчи илмий янгилик: илк бор тимус ва талоқнинг морфофункционал ўзгаришларига доир янги маълумотлар келтирилганлиги туфайли иммун аъзолар соҳаларидаги ҳужайра таркиби, морфометрик кўрсаткичлар, иммуногистокимёвий (маркерлар асосида) ҳамда радиоавтографик ўзгаришлар асосида ушбу аъзоларнинг иммуногенездаги ўрни ва функционал аҳамияти исботланган бўлиб, бу кўрсаткичлар асосида ҳароратли стрессга нисбатан иммун жавобнинг шаклланиши ва ривожланиши ҳақида янги илмий асослар ишлаб чиқилганлиги Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт марказининг Бухоро филиали (буйруқ 04.04.2025 й. № 20), Бухоро вилояти Патологик анатомия бюросида (буйруқ 12.04.2025 й. №14) амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: тимус ва талоқнинг гистофизиологик ўзгаришларига оид янги маълумотлар асосида ҳароратли стресс ҳолатида иммун тизимининг ҳолатини эрта баҳолаш имкони яратилган. Бу еса аҳолининг иммунитетга боғлиқ касалликларини олдини олиш ва соғлом турмуш тарзини шакллантиришга ижобий таъсир кўрсатган. Иқтисодий самарадорлиги: аниқланган морфометрик ва иммуногистокимёвий кўрсаткичлар асосида касалликларни эрта ташхислаш ва асоратларни камайтириш орқали даволаш харажатларини оптималлаштиришга эришилган. Бу тиббий ресурслардан самарали фойдаланишга ва соғлиқни сақлаш харажатларини камайтиришга хизмат қилган. Хулоса: тадқиқот натижасида илк бор тимус ва талоқда ҳарорат таъсирида юзага келувчи гистофизиологик ўзгаришлар аниқланган. Ушбу маълумотлар иммуногенез жараёнини чуқур тушуниш ва экологик омилларнинг салбий таъсирини баҳолашда муҳим илмий асос бўлиб хизмат қилган. Оқ каламушлар тимус ва талоғининг иммуноморфологик таҳлили натижалари патологик ҳолат инобатга олиниши даволаш натижаларини яхшилашга кўмаклашиб, бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 1100000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 1400000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.     
Тимус ва талоқнинг функционал морфологиясини баҳолаш усуллари ва қуруқ иссиқлик таъсирида тимус ва талоқнинг морфологик ўзгаришлари аниқлаш усуллари амалиётга тадбиғи бўйича ЎзРес ССВ ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 2 декабрги қарори асосида 30/42-сонли ягона хулоса олинган.