Нўмонов Мухаммадражаб Адхамжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертасия мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бентонитни ишқорий ва органик модификациялаш технологиясини ишлаб чиқиш ҳамда олинган материалларнинг коллоид хоссаларини ўрганиш», 02.00.11 – Коллоид ва мембрана кимёси, 02.00.13 - Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертасия мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/Т5826.
Илмий раҳбарлар: Абдикамалова Азиза Бахтияровна, кимё фанлари доктори, профессор; Мирсалимова Саодат Раҳматжановна, кимё фанлари номзоди, профессор.
Диссертасия бажарилган муассасалар номи: Умумий ва ноорганик кимё институти, Фарғона давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат техника университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.15.08.
Расмий оппонентлар: Жумаева Дилноза Жўраевна, техника фанлари доктори, профессор; Холматов Дилшод Сатторжонович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти.
Диссертасия йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: органобентонитларнинг сорбсион хоссаларига СФМ тузилиши таъсирини аниқлаш, бентонитни ишқорий ва органик модификациялаш технологиясини ишлаб чиқиш ҳамда олинган материалларнинг коллоид хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Лоғон бентонитини катионли СФМлар билан модификациялаш қатламлараро масофанинг 1,24 нм (модификацияланмаган бентонит) дан СФМ углеводород радикали узунлигига боғлиқ ҳолда 2,32 нм гача ошишига олиб келади, натижада бентонит қатламлари орасида барқарор углеводород каркасларининг ҳосил бўлиши исботланган;
СФМ билан тўйинганлик даражаси 1,5 гача ошиши билан бентонитнинг нисбий юза катталиги 78 дан 145 м2/г гача ошириб, бироқ монтмориллонитнинг янада тўйиниши нисбий юзанинг 96 м²/г гача камайишига олиб келиб, бу бентонит ғовакларининг блокланиши билан боғликлиги аниқланган;
модел ифлослантирувчиларнинг максимал сорбциясини та'минлайдиган органобентонитлар синтези учун оптимал параметрлар (то'йинганлик даражаси 1,0–1,2 мол/мол, 60-70°С да, 16 соат) бўлиб, бу эса бентонитнинг микрог'оваклари ҳажмининг ошиши билан бог'лиқлиги аниқланган;
монтмориллонит улушини 91% гача ошириш орқали катион алмашинадиган қувватни 101,1 мг·экв/100 г гача оширишга имкон берадиган 60 °C ҳароратда 2% На2CО3 эритмаси билан Логон бентонитини бойитиш ва ишқорий фаоллаштиришнинг технологик схемаси ишлаб чиқилган;
ишлаб чиқилган органобентонитлар органик ифлослантирувчиларга нисбатан 25 % юқори адсорбсион сиғимга эга бўлиб, бу СФМ лар киритилиши натижасида юзанинг гидрофоблиги ошиши билан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Лоғон бентонити ва органик модификаторлар асосида органобентонитларни олиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
бентонитни бойитиш ва уни органик бирикмалар билан модификациялаш технологияси “Building Material and Trading Group” МЧЖ қўшма корхонасининг “2025–2030 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати”га киритилган (“Баходир Лоғон текстил” МЧЖ ҚКнинг 2025-йил 29-апрелдаги 90-сон маълумотномаси). Натижада, адсорбентни 33–35 минг сўм/кг нархда олиш имконияти яратилади;
тўқимачилик корхоналарининг оқова сувларини бўёқлар ва сирт фаол моддалардан комплекс тозалаш технологияси “Баходир Лоғон Текстил” МЧЖ қўшма корхонасининг 2025–2030 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати”га киритилган (“Баходир Лоғон текстил” МЧЖ ҚКнинг 2025-йил 29-апрелдаги 90-сон маълумотномаси). Натижада, адсорбентлар C14А-ЛБ, C18А-ЛБ ва C22А-ЛБ ни қўллаш натижасида умумий органик бирикмалар миқдори мос равишда 95,1; 92,3 ва 92,5 % га камаяди, шунингдек, азот ва олтингугуртни ўз ичига олган бўёқлар миқдори 87–91 % га камайтириш имконини беради.