Умаров Шерали Анваржоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Физик- ва коллоид-кимёвий хоссаларини бошқариш орқали модифицирланган гидроксибензол-метанал қатронларини олиш», 02.00.11 – Коллоид ва мембрана кимёси (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/К1011.
Илмий раҳбар: Исмаилов Ровшан Исраилович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат техника университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.15.08.
Расмий оппонентлар: Очилов Ғолибжон Мамаюнусович, кимё фанлари доктори, профессор; Кулдашева Шахноза Абдулазизовна, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: юқори молекуляр массали термореактив гидроксибензол-метанал қатронларининг ҳосил бўлиш кинетикасини, физик, коллоид-кимёвий ва технологик хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
гидроксиметил гидроксибензолнинг поли[бис(2-гидроксиетил)адипат]нинг бензол ҳалқасидаги функсионал гуруҳлари билан оʻзаро таʼсири натижасида янги типдаги модификацияланган гидроксибензол-метанал қатронларининг ҳосил боʻлиш механизми илк бор аниқланган ҳамда бу жараён молекуляр структуранинг мақсадли оʻзгаришига ва натижада материалнинг физик-механик хоссаларининг сезиларли яхшиланишига олиб келиши исботланган;
поли[бис(2-гидроксиетил)адипат] ва гидроксиметил гидроксибензолнинг бошлангʻич моляр нисбати оʻзгариши орқали олинган янги модификацияланган қатронларнинг эгилиш мустаҳкамлиги (0,412 МПа), зарбий қовушқоқлиги (15,724 Ж/м²) ва иссиқликка бардошлилиги (187 °C) каби коʻрсаткичлари боʻйича оптимал таркиб аниқланган ҳамда ушбу натижалар асосида ПКМГБМҚ-1/100Б маркали юқори самарали полимер композицион материалини ишлаб чиқаришнинг инновацион технологияси аниқланган;
қатронларнинг синтез жараёнида коллоид-кимёвий хоссалари (айниқса, динамик ёпишқоқлиги) назорат қилиниши орқали молекуляр структура шаклланишига аниқ таʼсир коʻрсатиш имконияти илк бор коʻрсатиб берилган ва бу усул янги авлод термореактив қатронларнинг сифатини бошқариш ҳамда уларнинг белгиланган техник талабларга тоʻлиқ жавоб беришини таʼминлашнинг самарали ёʻли эканлиги илмий жиҳатдан исботланган;
синтез қилинган гидроксибензол-метанал қатронлари макромолекуласини, таркиби ва тузилишини бошқаришни молекуляр масса орқали амалга ошириш мумкинлиги исботланган;
синтез қилинган гидроксибензол-метанал қатронларининг реакция тезлиги константаси (к=6.26∙10-4), реакция тартиби (н=1,95), активланиш энергияси(Эа=43,5 кЖ/мол), энталпия (ΔҲ=39,74 кЖ/мол) ва энтропия (ΔС=-222,84 кЖ/мол∙К) каби термодинамик кўрсаткичлар, қовушқоқлик, ГЛБ (Ҳ=3,6), ҳўлланиш бурчаги (109°), юқори молекуляр массали қатрон ҳосил бўлишида оптимал шартларнинг технологик параметрлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Юқори молекуляр массали термореактив гидроксибензол-метанал қатронлардан физик-механик хоссалари юқори бўлган абразив материаллар, пластмасса буюмлари, қурилиш, радиотехника ва бошқа буюмлар олиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
поли(бис(2-гидроксиетил) адипат ва гидроксиметил гидроксибензол асосида МГБМҚ-1/100 маркали юқори молекуляр массали термореактив гидроксибензол-метанал қатрони синтез қилиш технологиайси “Акмал Умид Барака” МЧЖнинг “Амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли аҳамиятга эга ишланмалар рўйхати”га киритилган (“Ўзкимёсаноат” АЖнинг 2025 йил 5 июлдаги 13-1929-сонли маълумотномаси). Натижада, олинган ПКМГБМҚ-1/100Б маркали полимер композиция асосидаги маҳсулотларнинг эксплуатацион кўрсатгичлари Хитой Халқ Республикасидан олиб келинадиган ПФ2А2-141 маркали анологидан физик- механик хоссалари устунлиги имконини беради;
синтез қилинган юқори молекуляр массали термореактив гидроксибензол-метанал МГБМҚ-1/100 маркали қатрон олиш, ПКМГБМҚ-1/100Б маркали полимер композициялар ҳамда иссиқбардош электр буюмлар ишлаб чиқариш технологияси “Акмал Умид Барака” МЧЖнинг “Амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли аҳамиятга эга ишланмалар рўйхати”га киритилган (“Ўзкимёсаноат” АЖнинг 2025 йил 5 июлдаги 13-1929-сонли маълумотномаси). Натижада, импорт қилинувчи “ПФ2А2-141” маркали (Хитой) полимер композиция билан алмаштириш имконини беради.