Сарманов Тохир Гопировичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистон Республикасида жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган давлат сиёсати ижтимоий ва институционал жиҳатлар”, 23.00.02-Сиёсий институтлар, жараёнлар ва технологиялар.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.PhD/Ss443
Илмий раҳбар: Пахрутдинов Шукритдин Илясович сиёсий фанлар доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами:
Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Малака ошириш институти ҳузуридаги илмий даражалар берувчи DSc.20/2025.27.12Ss.01.01 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Раджабов Хабибулла Ибодуллаевич, сиёсий фанлар доктори (DSc), профессор.
Юлдашев Кудрат Абдувахатович сиёсий фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD).
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
Ўзбекистон Республикасида жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган давлат сиёсатининг ижтимоий ва институционал жиҳатларини комплекс тадқиқ этиш орқали унинг самарадорлигини ошириш йўлларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
жиноятчиликка қарши курашда уни келтириб чиқарувчи ижтимоий, иқтисодий
ва сиёсий омилларни баратараф этиш маҳалла еттилиги фаолиятида ижтимоий муҳофаза тизимларини такомиллаштириш, аҳоли даромадларини ошириш, жамоатчилик назоратини кучайтириш орқали давлат органлари легитимлигини ошириш миллий хавфсизликни таъминлашга қаратилган сиёсати самарадорлигини белгиловчи асос сифатида далилланган;
жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган давлат сиёсатининг расмий
ва норасмий институтлари ўртасидаги вертикал аҳоли мурожаатларига интеграциялашган ситуацион марказлар ташкил этиш ва горизонтал ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, маҳалла, таълим муассасалари, оммавий ахборот воситалари ва нодавлат ташкилотларининг биргаликдаги фаолиятини ҳамкорлик механизмлари орқали ҳудудий хавфсизлик кластерларини шакллантириш, жамоатчилик назоратининг институционал асосларини кучайтириш ва ижтимоий реабилитация тизимини ривожлантириш зарурати илмий жиҳатдан асосланган;
сиёсий ва ҳуқуқий маданиятни ошириш орқали маънавий-ахлоқий қадриятларни мустаҳкамлаш аҳоли орасидаги криминоген кайфиятни бартараф этиш ва ижтимоий ихтилофларни ҳал қилишнинг превентив - муаммоларнинг илк белгилари пайдо бўлганда уларни чуқурлашишига йўл қўймаслик ва проактив - муаммолар юзага келишидан олдин уларни башорат қилиш ва олдини олиш чораларини кўриш воситаси сифатида очиб берилган;
давлатнинг жиноятчиликка қарши кураш сиёсати самарадорлигини баҳолашда қуйидаги мезонлар - “натижадорлик”, “ресурслардан оқилона фойдаланиш”, “профилактик чора-тадбирларнинг ижро этувчи тузилмалар томонидан амалга оширилиши даражаси”, “ижтимоий қўллаб-қувватлаш” ҳамда “жиноятчилик кўрсаткичининг негатив динамикаси” асосида мониторингини олиб бориш ва бу сиёсатни такомиллаштириб бориш зарурати асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган давлат сиёсати институтларининг самарадорлигини ошириш доирасида ишлаб чиқилган таклифлар асосида:
жиноятчиликка қарши курашда уни келтириб чиқарувчи ижтимоий, иқтисодий
ва сиёсий омилларни баратараф этиш маҳалла еттилиги фаолиятида ижтимоий муҳофаза тизимларини такомиллаштириш, аҳоли даромадларини ошириш, жамоатчилик назоратини кучайтириш орқали давлат органлари легитимлигини оширишга оид тавсиялардан Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлигининг 2025-йилнинг март-июл ойлари давомида, вазирликнинг иш режасида белгиланган “Жамоат тартибини сақлаш ва жиноятчиликнинг олдини олиш” номли тадбирларни ишлаб чиқиш ва ўтказишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлигининг 2025-йил
15-октябрдаги №01-12/125-сон маълумотномаси). Натижада, жиноятчиликка олиб келувчи омилларни эрта аниқлаш, уларни бартараф этиш, содир этилишига йўл қўймасликка қаратилган профилактик таргиъбот ишларининг сифатини ошишига хизмат қилган;
жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган давлат сиёсатининг расмий
ва норасмий институтлари ўртасидаги вертикал ва горизонтал ҳамкорлик механизмлари ривожлантиришга оид илмий асосланган таклиф ва тавсиялардан Ўзбекистон Халқ демократик партиясининг сайловолди дастурининг “Давлат, жамият қурилиши ва суд-ҳуқуқ соҳасида ижтимоий тенглик ҳамда ижтимоий демократия” йўналишидаги вазифаларни белгилашда фойдаланилган. (Ўзбекистон Халқ демократик партияси Марказий Кенгашининг 2025-йил 21-ноябрдаги 1-177-сон маълумотномаси). Натижада, партиянинг аҳоли, айниқса ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламлар билан ишлаш, уларнинг муаммоларини ўрганиш ва тегишли давлат идоралари ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан “вертикал” мулоқот механизмларини йўлга қўйишга хизмат қилган;
сиёсий ва ҳуқуқий маданиятни ошириш орқали маънавий-ахлоқий қадриятларни мустаҳкамлаш аҳоли орасидаги криминоген кайфиятни бартараф этиш ва ижтимоий ихтилофларни ҳал қилишнинг превентив ва проактив воситаси бўлишига оид илмий асосланган таклиф ва тавсиялардан Республика Маʼнавият ва маʼрифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг фаолиятида ўқув-услубий қўлланмалар тайёрлашда фойдаланилган (Республика Маʼнавият ва маʼрифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 11-октябрдаги №12-18/156-сон маълумотномаси). Мазкур илмий тавсиялардан фойдаланиш маънавий-ахлоқий тарғибот ишлари “маъруза ва тарғибот” шаклидан чиқиб, сиёсий ва ҳуқуқий маданият даражаси паст бўлган гуруҳлар (ёшлар, миграцияга мойил қатламлар, ишсизлар ва бошқалар) бўйича хавф омилларини башорат қилиш, криминоген кайфият ва ижтимоий ихтилофлар эҳтимолини олдиндан баҳолаш ҳамда проактив тарзда маънавий-маърифий таъсир чораларини белгилаш амалиёти шакллантирилишига хизмат қилган;
давлатнинг жиноятчиликка қарши кураш сиёсати самарадорлигини баҳолашда мезонларга мониторинги олиб бориш зарурати асосланган таклифлардан Республика маънавият ва маърифат маркази Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтиининг 2025-йилнинг май-сентябр ойларида, “Таълим тизимида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш: назария ва амалиёт” мавзусида тадбирларнинг консептини яратишда фойдаланилган (Республика маънавият ва маърифат маркази Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтиининг 2025-йил 16-сентябрдаги № 02/15-225-сон маълумотномаси). Натижада институт томонидан ўтказиладиган ижтимоий сўровлар ва мониторинг тадқиқотларида жиноятчиликка қарши кураш сиёсатининг самарадорлигини комплекс баҳолашда фақат миқдорий кўрсаткичлар эмас, балки сифат мезонлари асосида ҳам таҳлил қилиш методологияси амалиётга татбиқ этилишига хизмат қилган.
