Нематжонов Фаррух Зокиржон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Билиар атрезия хасталигини эрта ташхислаш ва хирургик даволаш», 14.00.35 – «Болалар хирургияси» (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Tib4737.
Илмий раҳбар: Алиев Махмуд Муслимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.01.
Расмий оппонентлар: Эргашев Бахтиёр Бердалиевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ахмедов Юсуф Махмудович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Озарбайжон тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: болаларда билиар атрезияни ташхислаш ва хирургик даволаш самарадорлигини оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Ўзбекистонда болаларда билиар атрезияни ташхислаш ва хирургик даволаш бўйича 10 йиллик тажрибанинг комплекс таҳлили асосида ушбу патология шаклларининг ҳақиқий тарқалиш частоталари ва изоляцияланган шакли клиник намоён бўлишининг туғилгандан кейин 3–4 ҳафтада холестазнинг босқичма-босқич ривожланиши, жигарда фиброз жараёнининг ўсиши ва бошқа патологик ўзгаришларнинг йўқлиги билан тавсифланувчи хусусиятлари аниқланган;
болаларда билиар атрезия ташхисотида бирор бир алоҳида усул аниқ ташхис қўйиш имконини бермаслиги, шунга кўра клиник кўрсаткичлар (сарғайишнинг эрта бошланиши, ахолия ранги), лаборатор тестлар (тўғри билирубин ўсиши, гамма-глутамилтрансфераза кўрсаткичи юқори бўлиши), ультратовуш текшируви (“фиброзли учбурчак белгиси” мавжудлиги), сцинтиграфия (жигардан ташқари ўт йўллари контрастланмаслиги), эластографияни (жигар зичлигининг 7–9 кПа дан юқори бўлиши) ўз ичига олган комплекс ёндашув энг самарали эканлиги аниқланган;
болаларда билиар атрезияни хирургик даволашда Касаи бўйича портоэнтеростомия ташрихи натижалари тизимлаштирилган ҳолда унинг самарадорлигига таъсир этувчи асосий омиллар билиар атрезиянинг морфологик тури, операция вақтидаги беморнинг ёши, жигар етишмовчилиги даражаси ва эластография маълумотлари (зичлиги >13 кПА ҳолатларда операция мақсадга мувофиқ эмас) эканлиги аниқланган;
болаларда билиар атрезияни эрта ташхислаш ва дифференциал ташхислаш алгоритми ҳамда хирургик даволаш учун беморларни саралашнинг боланинг ёши, жигар функцияси ва бемор умумий ҳолати, портоэнтероанастомоз қўйишнинг техник имкони ва ота-она розилигини инобатга олувчи  клиник тартиботи ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Билиар атрезия аниқланган бемор болаларни даволаш натижаларини яхшилашга бағишланган тадқиқот бўйича олинган натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор Ўзбекистонда болаларда билиар атрезияни ташхислаш ва хирургик даволаш бўйича 10 йиллик тажрибанинг комплекс таҳлили асосида ушбу патология шаклларининг ҳақиқий тарқалиш частоталари ва изоляцияланган шакли клиник намоён бўлишининг туғилгандан кейин 3–4 ҳафтада холестазнинг босқичма-босқич ривожланиши, жигарда фиброз жараёнининг ўсиши ва бошқа патологик ўзгаришларнинг йўқлиги билан тавсифланувчи хусусиятлари аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 24 декабрда 6i-72/u-сон билан тасдиқланган “Болаларда билиар атрезия хасталигини эрта ташхислаш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Наманган вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 7 августдаги 188-сон  ва Фарғона вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 12 сентябрдаги 47-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 10 октябрдаги 26/47-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: билиар атрезияни юқоридаги комплекс текширув натижалари асосида тахлил эташ эрта муддатларда, ортиқча юкламасиз ва юқори аниқликда ташхислаш болаларда асоратларни олдини олиш, жарроҳлик тактикаси тўғри танланиши ва жигар трансплантациясиз омон қолиш имкониятини яратади. Иқтисодий самарадорлиги: ҳар бир бемор учун ўртача 172000 сўм харажат талаб этса, таклиф қилинган усулда бу кўрсаткич 57000 сўмни тежашка имкон беради. Яъни бир бемор ҳисобида 115000 сўмгача харажатлар қисқариши мумкин. Бир йилда ўртача 157 та бемор текширувдан ўтказилишини ҳисобга олсак, умумий иқтисодий самарадорлик бир муассаса учун 8949000 сўмни ташкил этади. Хулоса: ушбу илмий янгиликдан фойдаланган ҳолда эрта ташхис ва мақсадли жарроҳлик тактикаси амалга оширилиши болаларда келгусида ривожланиши мумкин бўлган асоратлар ва ортиқча босқичли амалиётлар учун сарфланадиган маблағларни сезиларли иқтисод қилишга имкон беради.
иккинчи илмий янгилик: болаларда билиар атрезия ташхисотида бирор бир алоҳида усул аниқ ташхис қўйиш имконини бермаслиги, шунга кўра клиник кўрсаткичлар (сарғайишнинг эрта бошланиши, ахолия ранги), лаборатор тестлар (тўғри билирубин ўсиши, гамма-глутамилтрансфераза кўрсаткичи юқори бўлиши), ультратовуш текшируви (“фиброзли учбурчак белгиси” мавжудлиги), сцинтиграфия (жигардан ташқари ўт йўллари контрастланмаслиги), эластографияни (жигар зичлигининг 7–9 кПа дан юқори бўлиши) ўз ичига олган комплекс ёндашув энг самарали эканлиги аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 24 декабрда 6i-72/u-сон билан тасдиқланган “Болаларда билиар атрезия хасталигини эрта ташхислаш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Наманган вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 7 августдаги 188-сон  ва Фарғона вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 12 сентябрдаги 47-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 10 октябрдаги 26/47-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: BASM (biliary atresia splenic malformation syndrome) шаклини Касаи операциясисиз тўғридан тўғри жигар трансплантациясига йўналтириш беморни ортиқча тиббий аралашувлардан асрайди, бу эса болаларнинг хавфсизлигини таъминлайди, қайта операция эҳтиёжини камайтиради, асоратлар орқали узоқ муддатли даволашга бўлган эҳтиёжни қисқартиради. Иқтисодий самарадорлиги:. Амалий ҳисоб-китобда битта Касаи операциясига ўртача 30000000 сўмга тушиши эътиборга олинса, беморни тўғридан тўғри трансплантацияга йўналтириш шу суммани тежаб қолиш имконини беради. Функционал натижаларнинг яхшиланиши реабилитация муддати ва шиддатини камайтиради. Шунинг ҳисобига, реабилитация билан боғлиқ хизматлар ва дори-дармон сарфи хар бир беморда қисқаради. Бу нафақат тўғридан-тўғри харажатларни камайтиради, балки ота-оналарнинг иқтисодий йўқотишларини (ишдан қолиш вақти, транспорт, парвариш харажатлари) ҳам қисқартиради. Хулоса: Бу эса бир томондан муассаса бюджети учун барқарор тежамкорликни, иккинчи томондан эса бемор ва оиласи учун моддий юкнинг пасайишини таъминлайди.
учинчи илмий янгилик: болаларда билиар атрезияни хирургик даволашда Касаи бўйича портоэнтеростомия ташрихи натижалари тизимлаштирилган ҳолда унинг самарадорлигига таъсир этувчи асосий омиллар билиар атрезиянинг морфологик тури, операция вақтидаги беморнинг ёши, жигар етишмовчилиги даражаси ва эластография маълумотлари (зичлиги >13 кПА ҳолатларда операция мақсадга мувофиқ эмас) эканлиги аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 24 декабрда 6i-72/u-сон билан тасдиқланган “Болаларда билиар атрезия хасталигини эрта ташхислаш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Наманган вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 7 августдаги 188-сон  ва Фарғона вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 12 сентябрдаги 47-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 10 октябрдаги 26/47-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: кузатувларда транзиент эластография ва интроперацион жигар биопсияси кўрсаткичлари орасида узвий коррелятив боғлиқлик мавжудлиги аниқланган. Бу ҳолат таклиф қилинган тактик ва техник ёндашувлар - яъни эластография усулининг - беморларда нафaқат ноинвазив жигар фиброзини бахолаш, балки ҳаёт сифатига хам сезиларли даражада таъсирини исботлайди. Беморларда фиброз жараёнини ноинвазив назорати, ижтимоий мослашув ва ҳаётий фаолиятнинг барқарор сақланиши келгусида уларнинг соғлом авлод сифатида жамиятга тўлиқ интеграцияланишига хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: БА турли шаклларида анъанавий усулда интраоперацион жигар биопсияси усулида морфологик хулоса олиш учун анестезия ва реанимацияда қолиш харажатларини ҳисобга олганда, умумий харажатлар 4000000 сўмгача етиши мумкин (қайта текширувларни инобатга олган ҳолда). Таклиф қилинаётган усулда эса ушбу қиймат УТ эластографиясини ўтказиш нархи 200000 сўмни ташкил этади, яъни харажатларни 20 мартагача камайтириш имконини беради. Бу интраоперацион жигар биопсиясига нисбатан 95% (4000000 сўм) арзонроқ.  Операция ва текширувга тайёргарлик муддати билан хисобланганда анъанавий усулда ташхисни аниқлаш учун кетган вақт ўртача 24 соатни ташкил қилса, УТ эластографиясини ўтказишда ушбу муддат 1 соатга қисқаради. Хулоса: Агар вилоят миқёсидаги болалар тиббий муассасасига БА белгилари билан бир йилдаги мурожаатлар сони ўртача 18 деб олинса, у ҳолда мазкур усул татбиқ қилинганидан сўнг бир муассаса учун жами иқтисодий самардорлик  69026094 сўмни ташкил қилади. 
тўртинчи илмий янгилик: болаларда билиар атрезияни эрта ташхислаш ва дифференциал ташхислаш алгоритми ҳамда хирургик даволаш учун беморларни саралашнинг боланинг ёши, жигар функцияси ва бемор умумий ҳолати, портоэнтероанастомоз қўйишнинг техник имкони ва ота-она розилигини инобатга олувчи  клиник тартиботи ишлаб чиқилганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 24 декабрда 6i-72/u-сон билан тасдиқланган “Болаларда билиар атрезия хасталигини эрта ташхислаш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Мазкур таклиф Наманган вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 7 августдаги 188-сон  ва Фарғона вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 12 сентябрдаги 47-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 10 октябрдаги 26/47-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: алгоритм асосида амалга оширилган эрта ва аниқ ташхис ҳамда оптимал жарроҳлик тактикаси чақалоқларда асоратларнинг олдини олиб, уларнинг соғлом ўсишига ёрдам беради. Бу эса ота-оналарнинг психоэмоционал ҳолатини барқарорлаштиради, реабилитация жараёнининг енгил кечиши ва ижтимоий мослашувнинг тезлашишига хизмат қилади. Жамият миқёсида эса соғлом авлод шаклланиши, ногиронлик ҳолатлари ва узоқ муддатли парваришга бўлган эҳтиёжнинг камайиши орқали ижтимоий юк пасаяди. Иқтисодий самарадорлиги: алгоритмнинг қўлланилиши бўйича иқтисодий самарадорликни шартли равишда иккига бўлиш мумкин: ташхислаш (лабаратор-инструментал) ва хирургик модули.  Ташхислаш модулида интраоперацион жигар биопсияси усулида морфологик хулоса олиш учун анестезия ва реанимацияда қолиш харажатларини ҳисобга олганда, умумий харажатлар 4000000 сўмгача етиши мумкин (қайта текширувларни инобатга олган ҳолда). Таклиф қилинаётган УТ эластография усулда эса ушбу қиймат ўтказиш нархи 200000 сўмни ташкил этади, яъни харажатларни 20 мартагача камайтириш имконини беради. Бу интраоперацион жигар биопсиясига нисбатан 95% (4000000 сўм) арзонроқ. Хирургик модул бўйича умумий тежам хар бир бемор бўйича миллионлаб сум иқтисодий самарага тенг. Хулоса. Алгоритмнинг ташхислаш қисми бевосита диагностика харажатларини йиллик миллионлаб сўмга қисқартиради, хирургик қисми эса ҳар бир беморда миллионлаб сўм тежам беради; шунинг эвазига асоссиз аралашувлар ва асоратлар камаяди, операция ресурслари тежалади ва узоқ муддатли функционал натижалар яхшиланади.