Азимова Озода Талъатовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Агрессив гипофиз аденомаларини даволаш учун янги дифференциал терапевтик стратегияларни ишлаб чиқиш», 14.00.03 – Эндокринология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Tib1020.
Илмий раҳбар: Халимова Замира Юсуфовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: акад.Ё.Х.Тўракулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Академик Ё.Х.Тўракулов номидаги Республика ихтисослаштирилган эндокринология илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.10.01
Расмий оппонентлар: Наджмутдинова Дилором Камариддиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Бобоев Кодиржон Тухтабаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Трощина Екатерине Анатольевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. Гипофиз аденомаларининг агрессив кечишини белгиловчи клиник, лаборатор, нейровизуализация, молекуляр-генетик ва эпигенетик маркерларни комплекс баҳолаш ҳамда темозоламид билан терапия қўллашни ҳисобга олган ҳолда, ушбу касалликни ташхислаш ва даволаш усулларини такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
МРТдаги динамик контрастли кучайтириш ва диффузияга юкланган тасвирлаш усулларининг нейровизуализация кўрсаткичлари АГА кечишини башорат қилувчи интеграл предиктор сифатида юқори диагностик аҳамиятга эга экани исботланган;
МРТ маълумотлари асосида гипофиз гормонларининг умумий концентрациясини ўсма ҳажмига нисбатан ҳисоблаш орқали, ўсманинг бир бирлик ҳажмидаги гормон ишлаб чиқариш фаоллигини акс эттирадиган гормонал секрециянинг интеграл индекси ишлаб чиқилган;
тўр парда нерв толалари қатламининг қалинлиги камайиши билан гипофиз аденомаларининг агрессив кечиши ўртасида ишончли боғлиқлик мавжудлиги ва ушбу кўрсаткич агрессив хиазмал-селляр ўсмаларда эрта офтальмологик биомаркер сифатида қўллаш мумкинлиги исботланган;
VEGFA (rs2010963), TP53 (rs17884159), HIF1A (rs11549465) ва IL17A генларининг полиморфизмлари билан гипофиз аденомаларидаги инвазив ўсиш, кўриш бузилишлари ва секреция индекси кўрсаткичлари ўртасида ишончли ассоциациялар мавжудлиги аниқланган;
MGMT генининг промотор қисмида метилланиш даражасининг паст бўлиши АГА бўлган беморларда оғир клиник кечиш, генетик маркерлар ташувчилиги ва агрессивлик даражаси билан боғлиқ белги сифатида аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Гипофиз аденомаларининг агрессив кечишини белгиловчи клиник, лаборатор, нейровизуализация, молекуляр-генетик ва эпигенетик маркерларни комплекс баҳолаш ҳамда темозоламид билан терапия қўллашни ҳисобга олган ҳолда олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: МРТдаги динамик контрастли кучайтириш ва диффузияга юкланган тасвирлаш усулларининг нейровизуализация кўрсаткичлари АГА кечишини башорат қилувчи интеграл предиктор сифатида юқори диагностик аҳамиятга эга экани исботланган. Илмий янгиликни жорий этиш: ушбу натижалар «Агрессив гипофиз аденомаларининг адъювант терапияси хусусиятлари» ҳамда «Агрессив гипофиз аденомаларининг нейроофтальмологик белгилари: клинико-функционал ва визуализация баҳоси» номли услубий тавсияномаларга киритилди. Улар амалий тиббиётга, жумладан акад. Е.Х. Туракулов номидаги РСНПМЦЭ Самарқанд филиали (28.06.2025 йил, №28/u буйруқ) ва Қашқадарё филиали (17.09.2025 йил, №149/к буйруқ) фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: визуализация мезонларининг қўлланилиши гистологик маълумотлар олинкунга қадар агрессив шаклларни эрта дифференциал диагностика қилиш имконини бериб, операциягача баҳолаш аниқлигини 22 фоизга оширган. Иқтисодий самарадорлиги: иммуногистохимик таҳлилни тезкор ўтказишга эҳтиёж қолмасдан, стандарт МРТ белгиларидан фойдаланиш диагностика харажатларини ўртача 30 фоизга камайтирган. Хулоса: ушбу визуализация усуллари агрессив гипофиз аденомаларини эрта аниқлашда самарали диагностик инструмент сифатида тасдиқланган;
иккинчи илмий янгилик: МРТ маълумотлари асосида гипофиз гормонларининг умумий концентрациясини ўсма ҳажмига нисбатан ҳисоблаш орқали, ўсманинг бир бирлик ҳажмидаги гормон ишлаб чиқариш фаоллигини акс эттирадиган гормонал секрециянинг интеграл индекси ишлаб чиқилган. Илмий янгиликни жорий этиш: ушбу натижалар «Агрессив гипофиз аденомаларининг адъювант терапияси хусусиятлари» ҳамда «Агрессив гипофиз аденомаларининг нейроофтальмологик белгилари: клинико-функционал ва визуализация баҳоси» номл услубий тавсияномаларга киритилди. Улар амалий тиббиётга, жумладан акад. Е.Х. Туракулов номидаги РСНПМЦЭ Самарқанд филиали (28.06.2025 йил, №28/u буйруқ) ва Қашқадарё филиали (17.09.2025 йил, №149/к буйруқ) фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: гормонал секреция индекси АГА рецидивини башорат қилиш аниқлигини бошланғич текширувда 68 фоиздан 89 фоизга оширган. Иқтисодий самарадорлиги: индекс ҳисоб-китоби мавжуд МРТ ва қон таҳлилларига асосланади, қўшимча харажат талаб қилмайди ва қиммат молекуляр-биологик тестларнинг ўрнини босган. Хулоса: гормонал секреция индекси АГА ни даволаш тактикасини танлашда самарали прогностик кўрсаткич сифатида тавсия этилган;
учинчи илмий янгилик: тўр парда нерв толалари қатламининг қалинлиги камайиши билан гипофиз аденомаларининг агрессив кечиши ўртасида ишончли боғлиқлик мавжудлиги ва ушбу кўрсаткич агрессив хиазмал-селляр ўсмаларда эрта офтальмологик биомаркер сифатида қўллаш мумкинлиги исботланган. Илмий янгиликни жорий этиш: ушбу натижалар «Агрессив гипофиз аденомаларининг адъювант терапияси хусусиятлари» ҳамда «Агрессив гипофиз аденомаларининг нейроофтальмологик белгилари: клинико-функционал ва визуализация баҳоси» номл услубий тавсияномаларга киритилди. Улар амалий тиббиётга, жумладан акад. Е.Х. Туракулов номидаги РСНПМЦЭ Самарқанд филиали (28.06.2025 йил, №28/u буйруқ) ва Қашқадарё филиали (17.09.2025 йил, №149/к буйруқ) фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: RNFLнинг ишончли биомаркер сифатида қўлланилиши инвазив ўсиш ва кўриш бузилишларини эрта башорат қилиш имконини беради. Бу беморларни кузатиш сифатини оширади, клиник қарор қабул қилишни тезлаштиради ва ногиронликка олиб келувчи асоратлар хавфини камайтирган. Иқтисодий самарадорлиги: RNFLдан ноинвазив диагностик мезон сифатида фойдаланиш қиммат нейровизуализация тадқиқотлари ва инвазив аралашувлар ҳажмини қисқартиради. Бу тўғридан-тўғри диагностика харажатларини ҳамда қайта-қайта госпитализация заруриятини камайтиради, амбулатор ва стационар ресурслардан оқилона фойдаланишни таъминлаган. Хулоса: RNFLнинг офтальмологик биомаркер сифатида жорий этилиши агрессив аденомаларда эрта ташхис қўйиш имкониятларини кенгайтирган;
тўртинчи илмий янгилик VEGFA (rs2010963), TP53 (rs17884159), HIF1A (rs11549465) ва IL17A генларининг полиморфизмлари билан гипофиз аденомаларидаги инвазив ўсиш, кўриш бузилишлари ва секреция индекси кўрсаткичлари ўртасида ишончли ассоциациялар мавжудлиги аниқланган. Илмий янгиликни жорий этиш: ушбу натижалар «Агрессив гипофиз аденомаларининг адъювант терапияси хусусиятлари» ҳамда «Агрессив гипофиз аденомаларининг нейроофтальмологик белгилари: клинико-функционал ва визуализация баҳоси» номл услубий тавсияномаларга киритилди. Улар амалий тиббиётга, жумладан акад. Е.Х. Туракулов номидаги РСНПМЦЭ Самарқанд филиали (28.06.2025 йил, №28/u буйруқ) ва Қашқадарё филиали (17.09.2025 йил, №149/к буйруқ) фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: ўсма агрессиясини генотип асосида башорат қилиш имкони пациентга ёндашувни персоналлаштиради ва рецидивлар частотасини 18 фоизга камайтирган. Иқтисодий самарадорлиги: эрта стратификация ортиқча такрорий операциялар ва госпитализациялар сонини камайтиради, тўғридан-тўғри даволаш харажатларини пасайтирган. Хулоса: генетик полиморфизмларни баҳолаш асосида индивидуал башоратлаш имконияти яратилган;
бешинчи илмий янгилик: MGMT генининг промотор қисмида метилланиш даражасининг паст бўлиши АГА бўлган беморларда оғир клиник кечиш, генетик маркерлар ташувчилиги ва агрессивлик даражаси билан боғлиқ белги сифатида аниқланган. Илмий янгиликни жорий этиш: ушбу натижалар «Агрессив гипофиз аденомаларининг адъювант терапияси хусусиятлари» ҳамда «Агрессив гипофиз аденомаларининг нейроофтальмологик белгилари: клинико-функционал ва визуализация баҳоси» номл услубий тавсияномаларга киритилди. Улар амалий тиббиётга, жумладан акад. Е.Х. Туракулов номидаги РСНПМЦЭ Самарқанд филиали (28.06.2025 йил, №28/u буйруқ) ва Қашқадарё филиали (17.09.2025 йил, №149/к буйруқ) фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: морфологик хулосагача ўсманинг пролифератив фаоллигини башорат қилиш имконини беради ва адъювант терапияни эрта бошлашга ёрдам берган. Иқтисодий самарадорлиги: қайта-қайта ИГХ тадқиқотларига бўлган эҳтиёжни камайтиради ва операциядан кейинги морфологик кузатув харажатларини 40 фоизгача тежайди. Хулоса: MGMT метилланиш статусини баҳолаш орқали клиник агрессия даражасига тезкор баҳо бериш имконияти яратилган.