Қораев Сарвар Эгамназар ўғли
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи): “Кремнезем – “Навбаҳор” бентонити композитининг физик-кимёвий ва сорбсион хоссалари”, 02.00.04 – Физик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/К1033.
Илмий раҳбар: Каттаев Нуритдин Тўраевич, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Денов тадбиркорлик ва педагогика институти, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Холиқов Абдували Жонизоқович, кимё фанлари доктори, профессор; Ишанкулов Алишер Фармонович, кимё фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: ЎзР ФА Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади кремнезем–“Навбаҳор” бентонити композитини олиш ва физик-кимёвий ҳамда сорбсион хусусиятларини тадқиқ этишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ТЕОС:бентонит нисбатининг (10:1–10:3) ўзгариши кремнеземнинг конденсация даражасини бошқариладиган тарзда ўзгаришига олиб келиб; бу Си–О–Си чизиғи интенсивлигининг 1080–1100 cм⁻¹ соҳада 40–60 % ортиши ва силанол гуруҳларининг 950–980 cм⁻¹ соҳадаги улуши 25–45 % камайиши билан намоён бўлиб, композитларнинг барқарор гибрид каркаси шаклланиши аниқланган;
композитларнинг морфологияси иерархик тарзда ўзгариши: 25–35 нм ўлчамдаги СиО₂ нанокластерлари (10:1) 55–80 нм диапазондаги янада бир текис структураларга (10:2–10:2,5), сўнг эса 0,4–1,2 мкм гача бўлган агрегатларга ўтиб, мезо- ва макроғоваклилик шаклланишига бевосита таъсир кўрсатиши белгиланган;
текстура кўрсаткичлари нолинеар характерга эга: солиштирма сирт юзаси 3,9 дан 54–55 м²/г гача, ғовак ҳажми 0,065 дан 0,32 см³/г гача ўзгартириб, мезоғовакларнинг модали диаметри эса ~3,7 дан ~6,3 нм гача катталашиб, оптимал ғоваксимон тузилма 10:1,5–10:2,5 таркибларда кузатилиши кўрсатилган;
композитларнинг иссиқлик барқарорлиги кремнезем миқдори ортиши билан кучайиб, умумий массанинг камайиши 19,5 % (10:1) дан 11–13 % (10:2,5–10:3) гача тушади, дегидроксилланиш жараёнининг активлашиш энергияси эса 125–135 кЖ/мол га етиб, СиО₂ тармоғининг мустаҳкам ва зич шаклланишини кўрсатиши аниқланган;
сув ва бензол буғлари бўйича адсорбсиянинг асосий омили агрегатлараро ёриқ–ғоваклар ва юзанинг энергетик гетерогенли моноқават ҳосил қилиши, унинг сиғими қм 3,2 мол/кг гача ортишига, ГАБ моделидаги C параметри 30 дан 7,5 гача камайишига, бензол бўйича СБЕТ эса 99 дан 64 м²/г гача пасайишига, бу эса таркибдаги бентонит улуши ортишига бевосита боғлиқлиги кўрсатилган;
метилен кўкининг композитларда адсорбсияси 10:2–10:2,5 таркибларда янада самарали ва структура бўйича мунтазам тузилишга эга бўлиб, сорбсия сиғими 45–50 мг/г гача етади, ΔГ°–26 дан –4 кЖ/мол гача ўзгаради, ΔҲ°+30…50 кЖ/мол га кўтарилади, ΔС° эса 100–150 Ж·мол⁻¹·К⁻¹ қийматларига; бу сорбсия жараёнининг диффузион ва энтропиявий бошқарувга ўтганини кўрсатувчи ишончли далил экани исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертасия иши доирасида олинган кремнезем – “Навбаҳор” бентонити композитларининг тузилиш-морфологик хусусиятлари, физик-кимёвий ва сорбсион хоссаларини ҳар томонлама тадқиқ қилиш асосида:
кремнезем-бентонит композити Шўртан нефт ва газни қазиб чиқариш заводида табиий газ таркибидаги Ҳ2С учун адсорбент сифатида амалиётга жорий қилинган (Шўртан нефт ва газни қазиб чиқариш бошқармасининг 2025 йил 2-октябрдаги ОП25/ЭД-3450-сон ма'лумотномаси). Натижада табиий газ таркибидаги Ҳ2С газини дастлабки консентрацияси 0.1-1.0 % дан < 5 ппм гача камайтириб, тозалик даражасини 99,5 % гача етказиш имконини берган;
кремнезем-бентонит композити Шўртан нефт ва газни қазиб чиқариш заводида оқова сувларини органик ифлослантирувчилар (БТК, феноллар, РАУ)дан тозаловчи материал сифатида амалиётга жорий қилинган (Шўртан нефт ва газни қазиб чиқариш бошқармасининг 2025 йил 9-декабрдаги П06/Э.М-4280-сон ма'лумотномаси). Натижада оқова суви таркибида органик ифлослантирувчилар консетрацияси дастлабки БТК – 18 мг/л, феноллар – 12 мг/л, ПАУ – 2.5 мг/л дан мос равишда 0.1 мг/л, 0.001 мг/л, 0.0001 мг/л гача камайтириш орқали экологик ва ижтимой- иқтисодий самара олиш имконини берган.