Қосимов Зокир Зикирёевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Ўрта Сирдарё ботаник-географик округи флораси”, 03.00.05 - Ботаника (биология фанлари).
Диссертация мавзуси роъйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/В1372.
Илмий раҳбар: Бешко Наталя Юревна, биология фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ботаника институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Ботаника институти, DSc.05/2025.27.12.В.23.01.М.
Расмий оппонентлар: Тургинов Орзимат Турдиматович, биология фанлари доктори; Эсанов Ҳусниддин Қурбонович, биология фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Жиззах давлат педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўрта Сирдарё ботаник-географик округи флорасининг турлар таркибини аниқлаш, унинг комплекс таҳлилини ўтказиш ҳамда мазкур ҳудуднинг Турон провинсияси таркибидаги мустақил ботаник-географик мақомини илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тадқиқот натижасида Ўрта Сирдарё ботанико-географик округи флораси 88 та оила, 481 та туркум ва 1197 та турни ўз ичига олган замонавий конспекти тузилган. Ўрта Сирдарё округи флорасининг ўзига хос хусусиятлари аниқланиб, унинг ўтиш (транзицион) характери белгиланган. Бу ҳолат тадқиқот ҳудудининг географик жиҳатдан Ғарбий Тён-Шон ва Помир-Олай тоғ тизмалари, Қизилқум чўли ва Фарғона водийси ўртасида жойлашганлиги билан боғлиқ;
Ўрта Сирдарё округини Турон провинсияси таркибида ботаник-географик раёнлаштиришнинг мустақил бирлиги сифатида ажратиш илмий асослаб берилган. Ўзбекистон флораси учун 1 та янги тур аниқланиб, шунингдек, аввал ушбу ҳудудда қайд этилмаган 19 та тур (8 та абориген ва 11 та адвентив) аниқланган;
Ўрта Сирдарё округи флорасининг адвентив фракцияси ўрганилиб, у 44 оилага мансуб, 105 туркум ва 208 турдан иборат экани белгиланган. Адвентив турларнинг натураллашув даражаси аниқланиб, абориген ва адвентив фракциялар ўртасида солиштирма таҳлил ўтказилган;
ҳудуддаги тўртта муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд Далварзин ва Қалғансир давлат ўрмон-ов хўжаликлари, Сайхун ва Арнасой давлат буюртма қўриқхоналари флорасининг рўйхатлари тузилиб, ўзаро солиштирма таҳлил амалга оширилган. Уларнинг ҳудудларида жами 407 тур (Ўрта Сирдарё округи флорасининг 34 %) муҳофаза қилиниши аниқланган. Ўзбекистон флораси бўйича флористик тадқиқотларда илк бор “тур–майдон” нисбати математик модели (Аррҳениус, 1921), ҳудудлараро флористик ўхшашликни баҳолаш учун ҳат{α} индекси, шунингдек, Адвентизация индекси (АИ)ни ҳисоблаш усули қўлланилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўрта Сирдарё ботаник-географик округи флораси тадқиқ қилишда олинган натижалар асосида:
ҳудудда тарқалган 100 дан ортиқ турга мансуб 500 дан зиёд гербарий намуналари бўйича маълумотлар базаси Глобал биохилма-хиллик ахборот тизимига ГБИФ (www.гбиф.орг) жорий этилган (ГБИФ нинг 11.06.2025-йилдаги маълумотномаси). Натижада, Ўрта Сирдарё ботаник-географик округи ҳудудида тарқаладиган ўсимлик турлари ҳақидаги глобал маълумотлар базасининг бойитиш имконини берган;
Ўрта Сирдарё ботанико-географик округи флорасига мансуб 300 турдан ортиқ 2000 дан зиёд гербарий намунаси Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси фаолиятига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 30.05. 2025-йилдаги №4/1255-1337-сонли маълумотномаси). Натижада, Ўзбекистон Миллий гербарийси (ТАШ) Марказий Осиё флорасига оид ноёб илмий коллекцияси фондини янги намуналар билан бойитиш имконини берган.
