Шамситдинов Равшан Рустамбековичнинг 
тарих фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Катта қирғинда Ўзбекистондан қатағон қилинганлар: ижтимоий, сиёсий ва миллий таркиблари таҳлили (1937-1938-йй.))”  07.00.01 - Ўзбекистон тарихи (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.DSc/Tar.104.
Илмий маслаҳатчи: Марианне Камп, Индиана университети профессори (АҚШ)
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қўқон университетининг Андижон филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Tar.07.01.
Расмий оппонентлар: Набиев Фарҳод Ҳамидович, тарих фанлари доктори, профессор; Абдураҳмонов Бўлатбек Джумашевич, тарих фанлари доктори, профессор; Ҳайитов Шадмон Аҳмадович, тарих фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот:  Наманган давлат университети 
 Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади  қатағон механизмлари, усуллари ва йўлларини излаш, аниқлаш ва таҳлил қилиш, қатағонларнинг моҳиятини очиб бериш, “Катта қирғин” (1937-1938) даврида қатағон ўтказиш амалиёти ва унинг фожиали оқибатлари, Ўзбекистонда қатағон қилинганларнинг ижтимоий, сиёсий ва миллий таркибини ўрганишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Катта террор даврида СССР раҳбарияти томонидан мақсадли сиёсий-ғоявий стратегия сифатида амалга оширилган репрессияларни легаллаштирилишининг ва кўргазмали суд жараёнларининг моҳияти тизимли равишда очиб берилган ва улар “социалистик тузумни мустаҳкамлаш учун табиий чора” сифатида тақдим этилгани ҳамда фақат жазоловчи эмас, балки тарғибот воситаси бўлгани, жамоатчилик онгини бошқариш ва сиёсий қўрқитиш воситаси сифатида хизмат қилгани бирламчи ҳужжатлар орқали далилланган;
репрессия механизмининг асосий бўғинлари сифатида янги институционал тузилмаларнинг аҳамияти, репрессив аппарат тизимида фаолият юритган махсус институционал тузилмаларининг юқоридан пастга қараб вертикал асосда шакллангани, бюрократик аппаратнинг ўзи террорни ишлаб чиқарувчи механизмга айлангани, бу эса репрессив мантиқнинг маъмурий-бюрократик тарзда узлюксиз такрор ишлаб чиқарилишини таъминлагани назарий жиҳатдан исботланган ҳамда ЎзССРда кадрлар ротацияси (айланиши, алмашиниши) муҳим рол ўйнагани, республика Ички ишлар халқ комиссарлиги (НКВД) раҳбарларининг Марказ (Москва)дан юборилиши, раҳбариятнинг тез-тез алмашиниши, маҳаллий органларнинг Марказга тўлиқ қарамлиги ҳужжатлар асосида далилланган;
қатағонларнинг ижтимоий-превентив характери уларнинг сиёсий мантиғининг асосий омили сифатида: ЎзССРда қатағонлар фақат аниқ ижтимоий гуруҳларга қарши эмас, балки потенсиал “ижтимоий хавфни” олдини олишга қаратилган превентив сиёсий восита сифатида қўллангани, шубҳанинг ўзи таъқиб қилиш учун асос бўлганлиги ва “аксил-инқилобий элемент” тоифаси ноаниқ бўлиб, аҳолининг кенг қатламларини қамраб олишга имкон берганлиги, ҳокимият назарида, шунингдек, куч ишлатиш органлари томонидан уларга юклатилган келажакда мавжуд сиёсий тартибга хавф солиши мумкин деб ҳисобланган гуруҳларни: руҳонийлар, зиёлилар, собиқ мансабдорлар, мулкдор деҳқонлар, ишсизлар ва бошқаларни жазоланишга ва йўқ қилишга қаратилгани маҳаллий материаллар билан исботланган;
Ўзбекистон тарихшунослигида илк бор 1937–1938-йилларда ЎзССР ҳудудида яшаган миллий озчиликлар ва хорижий фуқароларнинг (руслар, қозоқлар, тожиклар, қирғизлар, туркманлар, татарлар, уйғурлар, яҳудийлар, немислар, латишлар, поляклар, корейслар, собиқ Эрон, Афғонистон ва Хитой фуқаролари ва бошқалар) қатағон қилиниши ЎзССР НКВД архив материаллари асосида далилланган, ушбу қатағон сиёсатининг оқибатида миллий жамоалар, диний институтлар, оилавий алоқалар ҳамда маданий меросига фожиали таъсир кўрсатганлиги илмий асосда исботланган;
қатағонларни амалга оширишда ЎзССР партия ва совет раҳбарларининг сиёсий-ҳуқуқий масъулияти, уларнинг нафақат пассив ижрочилар, балки қатағонларга рухсат бериш, ҳибсга олиш ва отиш рўйхатларини тузиш ва тасдиқлашда бевосита иштироки аниқланган, ЎзССР НКВД ва партия-совет органлари ўртасидаги ўзаро ҳамкорлиги қатағон жараёнини кучайтириш характерига эга бўлганлиги - сиёсий раҳбарлик мафкуравий ниқобни, куч тузилмалари эса амалга оширишни таъминлаганлиги исботланган.  
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Катта қирғинда Ўзбекистондан қатағон қилинганлар: ижтимоий, сиёсий ва миллий таркиблари таҳлили (1937-1938-йй.) масаласини тадқиқ қилиш натижасида олинган илмий хулоса ва амалий таклифлар асосида:
Катта террор даврида СССР раҳбарияти томонидан мақсадли сиёсий-ғоявий стратегия сифатида амалга оширилган репрессияларни легаллаштирилишининг ва кўргазмали суд жараёнларининг моҳияти тизимли равишда очиб берилган ва улар “социалистик тузумни мустаҳкамлаш учун табиий чора” сифатида тақдим этилгани ҳамда фақат жазоловчи эмас, балки тарғибот воситаси бўлгани, жамоатчилик онгини бошқариш ва сиёсий қўрқитиш воситаси сифатида хизмат қилгани бирламчи ҳужжатлар орқали далилланган.  Мазкур хулосалар Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг ахборот-маърифий телекўрсатуви ссенарийсини тайёрлашга асос бўлди. “Ўзбекистон тарихи” телеканалида “Нигоҳ” дастури доирасида Ўзбекистонда Катта террор қурбонлари (1937-1938-йиллар) тўғрисидаги материаллар тақдим этилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 19.05.2023-йилдаги 02-30-785-сон маълумотномаси) Натижада, республиканинг илмий ва кенг жамоатчилиги репрессия табиати, жараёни, шунингдек, Ўзбекистон ССРда Катта террор қурбони бўлган ўзбек халқининг шонли ўғлонлари ва Ўзбекистондаги миллий озчиликларнинг ижтимоий, сиёсий ва миллий таркиби, ҳаёти ва тақдири тўғрисида эксперт ахборотига эга бўлди;
репрессия механизмининг асосий бўғинлари сифатида янги институционал тузилмаларнинг аҳамияти, репрессив аппарат тизимида фаолият юритган махсус институционал тузилмаларининг юқоридан пастга қараб вертикал асосда шакллангани, бюрократик аппаратнинг ўзи террорни ишлаб чиқарувчи механизмга айлангани, бу эса репрессив мантиқнинг маъмурий-бюрократик тарзда узлюксиз такрор ишлаб чиқарилишини таъминлагани назарий жиҳатдан исботланган ҳамда ЎзССРда кадрлар ротацияси (айланиши, алмашиниши) муҳим рол ўйнагани, республика Ички ишлар халқ комиссарлиги (НКВД) раҳбарларининг Марказ (Москва)дан юборилиши, раҳбариятнинг тез-тез алмашиниши, маҳаллий органларнинг Марказга тўлиқ қарамлиги ҳужжатлар асосида далилланган. Тадқиқот давомида олинган хулосалар Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг ахборот-маърифий телекўрсатувлари ссенарийларини тайёрлаш учун асос бўлди. Хусусан, “Ўзбекистон тарихи” телеканалида “Мозийга саёҳат” дастурлари туркуми доирасида 1937–1938-йилларда Ўзбекистонда Катта террор қурбонларига багʻишланган махсус материаллар тақдим этилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 14.08.2023-йилдаги 02-31-1216-сон маʼлумотномаси). Ушбу материаллар нафақат миллий тарихнинг фожиали саҳифалари ҳақидаги илмий билимларни янгилашга ёрдам берди, балки муҳим маʼрифий вазифани ҳам бажарди: улар академик тадқиқотлар натижаларини кенг аудитория орасида оммалаштирди, тоталитар ўтмишга танқидий муносабатни шакллантирди ва тарихий хотирани сақлашга ёрдам берди. Телевизион дастурларга ҳужжатли далиллар ва архив маʼлумотларининг киритилиши қатагʻон қурбонлари тақдирини ўша даврдаги ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар нуқтаи назаридан тасаввур қилиш, фожиа кўлами ва чуқурлигини таʼкидлаш имконини берди. Шу тариқа, академик илм-фаннинг миллий оммавий ахборот воситалари билан ўзаро ҳамкорлиги тарихий меросни тадқиқ этиш ва талқин қилишга фанлараро ёндашувнинг аҳамиятини яққол намоён этди, бу нафақат билимларнинг тарқалишини, балки жабрланганлар хотирасига ҳурмат руҳида жамоатчилик онгини мустаҳкамлашни ҳам таʼминлади;
қатағонларнинг ижтимоий-превентив характери уларнинг сиёсий мантиғининг асосий омили сифатида: ЎзССРда қатағонлар фақат аниқ ижтимоий гуруҳларга қарши эмас, балки потенсиал “ижтимоий хавфни” олдини олишга қаратилган превентив сиёсий восита сифатида қўллангани, шубҳанинг ўзи таъқиб қилиш учун асос бўлганлиги ва “аксил-инқилобий элемент” тоифаси ноаниқ бўлиб, аҳолининг кенг қатламларини қамраб олишга имкон берганлиги, ҳокимият назарида, шунингдек, куч ишлатиш органлари томонидан уларга юклатилган келажакда мавжуд сиёсий тартибга хавф солиши мумкин деб ҳисобланган гуруҳларни: руҳонийлар, зиёлилар, собиқ мансабдорлар, мулкдор деҳқонлар, ишсизлар ва бошқаларни жазоланишга ва йўқ қилишга қаратилгани маҳаллий материаллар билан исботланган. Олинган хулосалар таълим соҳасида ҳам амалда қўлланилган: тадқиқот натижалари 2025-йилда АҚШнинг Питцбург университети (Университй оф Питцбургҳ, Пеннсйлваниа, УСА) тарих кафедрасининг ЛангуаГЭС Аcросс тҳе Cурриcулум (Ўқув дастуридаги тиллар) лойиҳаси доирасида ўқув жараёнига жорий этилди. (2025-йил 8-апрелда Питт ҳузуридаги Россия, Шарқий Европа ва Евросиёни ўрганиш маркази директори томонидан имзоланган маълумотнома). Натижада мазкур университет талаба ва аспирантлари биринчи марта 1937-1938-йилларда Ўзбекистонда Совет ҳокимияти тоталитар тузумининг қатагʻон ва мустамлакачилик сиёсати тарихидан баҳраманд бўлдилар.
Ўзбекистон тарихшунослигида илк бор 1937–1938-йилларда ЎзССР ҳудудида яшаган миллий озчиликлар ва хорижий фуқароларнинг (руслар, қозоқлар, тожиклар, қирғизлар, туркманлар, татарлар, уйғурлар, яҳудийлар, немислар, латишлар, поляклар, корейслар, собиқ Эрон, Афғонистон ва Хитой фуқаролари ва бошқалар) қатағон қилиниши ЎзССР НКВД архив материаллари асосида далилланган, ушбу қатағон сиёсатининг оқибатида миллий жамоалар, диний институтлар, оилавий алоқалар ҳамда маданий меросига фожиали таъсир кўрсатганлиги илмий асосда исботланган. Аввал илмий муомалага киритилмаган архив ҳужжатларининг илмий-тарихий таҳлилга жалб этилиши мазкур фактларни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейининг музей экспозициялари ва кўргазмаларида акс эттириш имконини берди. (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейининг 26.08.2025-йилдаги 215-сон маълумотномаси). Натижада музей Ўзбекистон ССРдаги Катта қирғин фожиаси ва оқибатлари ҳақида кенг жамоатчилик томонидан холисона тасаввур қилинадиган ва тарихий хотирани тиклаш, озодлик учун жон фидо қилган аждодларимиз хотирасини ёд этиш, Ўзбекистон мустақиллигини қадрлашга хизмат қиладиган янги экспозициялар билан бойиди.
қатағонларни амалга оширишда ЎзССР партия ва совет раҳбарларининг сиёсий-ҳуқуқий масъулияти, уларнинг нафақат пассив ижрочилар, балки қатағонларга рухсат бериш, ҳибсга олиш ва отиш рўйхатларини тузиш ва тасдиқлашда бевосита иштироки аниқланган, ЎзССР НКВД ва партия-совет органлари ўртасидаги ўзаро ҳамкорлиги қатағон жараёнини кучайтириш характерига эга бўлганлиги - сиёсий раҳбарлик мафкуравий ниқобни, куч тузилмалари эса амалга оширишни таъминлаганлиги исботланган.  Мазкур хулосалар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейининг экспозиция ва кўргазмаларини ташкил этишда фойдаланилди. (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейининг 26.08.2025-йилдаги 215-сон маълумотномаси). Бу эса музейга ташриф буюрувчиларда тарихий жараёнларни таҳлилий ва танқидий идрок этишга хизмат қилди.